YDH analisti Ahmet Erdem, Bahreyn'in ABD açısından öneminin ülkenin askerî kapasitesinden değil, Fars Körfezi'nin merkezindeki stratejik konumu ile ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı, Beşinci Filo ve Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı gibi kritik deniz komuta yapılarının burada konuşlanmış olmasından kaynaklandığını belirtiyor. Makalede, 1950'lerden bu yana adım adım inşa edilen bu askerî varlığın Washington'un Hürmüz Boğazı, Babülmendep ve Süveyş hattındaki deniz operasyonlarını yönetmesine, lojistik ve istihbarat faaliyetlerini koordine etmesine imkân sağladığı vurgulanırken, bu yoğun komuta yapılanmasının Bahreyn'i aynı zamanda bölgesel bir çatışmada yüksek öncelikli ve kırılgan bir hedef hâline getirdiği sonucuna ulaşılıyor.

Bahreyn, sınırlı coğrafi yüzölçümüne rağmen Batı Asya’daki en önemli ABD askerî konuşlanma noktalarından biri olarak kabul ediliyor.

Bu ülkenin Washington açısından taşıdığı değer, topraklarının büyüklüğünden veya bağımsız askerî kapasitesinden değil; coğrafi konumundan, denize erişim imkânından, Bahreyn yönetiminin siyasi iş birliğinden ve ABD’nin bölgedeki en önemli deniz komuta yapılarının burada konuşlanmış olmasından kaynaklanıyor.

Bahreyn; ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı, (CENTCOM) Beşinci Filo ve Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı karargâhlarına ev sahipliği yapıyor.

Bu üç yapı, ABD ve ortaklarının Fars Körfezi, Umman Denizi, Kızıldeniz ve çevre sulardaki deniz faaliyetlerinin büyük bir bölümünü yönetiyor. (1)(2)(3)

Sınırlı varlıktan kalıcı konuşlanmaya

ABD Deniz Kuvvetleri’nin bölgedeki düzenli varlığının geçmişi, Washington’un “Ortadoğu Gücü” adıyla bir birlik oluşturduğu 1949 yılına kadar uzanıyor.

Bir yıl sonra ABD Deniz Kuvvetleri, Bahreyn’de ihtiyaç duyduğu idari alanı İngiltere’den kiraladı. O dönemde Bahreyn hâlâ İngiltere’nin mandası altındaydı ve Londra, Fars Körfezi’ndeki hâkim askerî güç olarak kabul ediliyordu. (4)

ABD’nin Bahreyn’deki ilk varlığı geniş kapsamlı değildi ve daha çok iletişim, destek ve bölgedeki deniz varlığını sürdürme amacıyla kullanılıyordu. Bununla birlikte, bu sınırlı konuşlanma, sonraki on yıllarda ABD toprakları dışındaki en önemli askerî komuta ağlarından birine dönüşecek uzun vadeli varlığın temelini oluşturdu.

1971 yılında, Bahreyn’in tam bağımsızlığını kazanması ve İngiltere’nin Süveyş Kanalı’nın doğusundaki askerî varlığını azaltmasıyla eş zamanlı olarak ABD Deniz Kuvvetleri, eski İngiliz üssünün bir bölümünü kiraladı.

Bu merkez, “Bahreyn İdari Destek Birimi” adını aldı ve bölgedeki Amerikan gemileri ile kuvvetlerine destek sağlamakla görevlendirildi. (4)

Bu gelişme, İngiltere’nin Fars Körfezi’nden çekilmesiyle birlikte Washington’un bu stratejik bölgeyi doğrudan bir askerî varlık olmadan bırakma niyetinde olmadığını gösteriyordu.

ABD, zamanla İngiliz askerî yapısının bir bölümünün yerini aldı ve Bahreyn’i kendi deniz kuvvetleri için kalıcı bir destek merkezine dönüştürdü.

Körfez Savaşı ve savunma işbirliğinin derinleşmesi

Irak’ın 1990 yılında Kuveyt’i işgali ve ABD ile müttefiklerinin 1991’de gerçekleştirdiği askerî operasyon, Bahreyn’in Washington’daki askerî planlamacılar açısından önemini artırdı.

Kuveyt krizi, ABD’nin bölgeye kuvvet sevk edebilmesi ve bu kuvvetleri bölgede tutabilmesi için operasyon alanlarına yakın, kalıcı ve ev sahibi hükümetin desteğine sahip üslere ihtiyaç duyduğunu gösterdi.

Savaşın ardından ABD ile Bahreyn arasındaki güvenlik ilişkileri, daha kapsamlı savunma iş birliği çerçevesinde kurumsallaştı. ABD Dışişleri Bakanlığı, Bahreyn’i bölgesel güvenlik yapılanmasındaki kilit ortaklarından biri olarak tanımlıyor ve bu ülkenin Beşinci Filo ile ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı’na (CENTCOM) ev sahipliği yaptığını belirtiyor.

Bahreyn ayrıca 2002 yılından bu yana ABD’nin “NATO üyesi olmayan önemli müttefiki” statüsündedir. (5)(6)

ABD’nin Bahreyn’deki askerî konuşlanması, 1990’lı yıllarda artık yalnızca bir destek varlığından ibaret değildi. ABD’nin Fars Körfezi’ndeki operasyonlarının artması ve bölgede konuşlu deniz kuvvetlerinin yönetilmesi gerekliliği, Washington’u kalıcı bir komuta karargâhına ihtiyaç duyar hâle getirdi.

Beşinci Filo’nun Bahreyn’de konuşlandırılması

1995 yılında Amerika, Beşinci Filo’yu yeniden faaliyete geçirdi ve karargâhını Bahreyn’e yerleştirdi. Bu karar, ABD’nin bu ülkedeki askerî varlığının tarihinde temel bir dönüm noktası oldu.

Beşinci Filo’nun konuşlandırılmasıyla birlikte Bahreyn, bir destek merkezinden ABD’nin bölgedeki deniz operasyonlarının komuta merkezine dönüştü.(4)

1999 yılında ise Bahreyn’de bulunan Amerikan merkezinin adı “Bahreyn Deniz Destek Üssü” olarak değiştirildi. Bu isim değişikliği, üssün görev alanının genişlemesini yansıtıyordu.

Söz konusu görevler, idari ve lojistik hizmetlerin ötesine geçerek operasyonel desteği, tesislerin korunmasını, gemi ve uçakların ihtiyaçlarının karşılanmasını ve konuşlu birliklerin desteklenmesini kapsıyordu. (4)(7)

Bu üssün resmî görevi, ABD Merkez Komutanlığı’nın sorumluluk alanı genelinde ABD’nin ve koalisyon güçlerinin deniz operasyonlarını destekliyor.

Üs; gemilerin, uçakların, tesislerin ve konuşlu birliklerin güvenliğini sağlıyor ve filonun operasyonlarını sürdürebilmesi için gerekli kıyı hizmetlerini sunuyor. (7)

Cufeyr; Amerikan varlığının kalbi

ABD Deniz Kuvvetleri’nin bölgedeki ana merkezi, Manama’daki Cufeyr bölgesinde bulunuyor.

Bölgesel haber ve açıklamaların birçoğunda bu tesisten “Cufeyr Üssü” olarak söz edilse de resmî adı “Bahreyn Deniz Destek Üssü”dür.

Dolayısıyla Cufeyr ile Bahreyn Deniz Destek Üssü, birbirinden bağımsız iki ayrı üs olarak değerlendirilmemelidir.

Cufeyr, ABD Deniz Kuvvetleri’nin ana komuta ve destek kompleksinin bulunduğu bölgenin adıdır. Beşinci Filo, ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı ve Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı karargâhları bu kompleks içinde konuşlandırılmıştır. (3)(8)

Bu komuta yoğunlaşması, Cufeyr’i operasyonel açıdan ABD’nin Bahreyn’deki varlığının en önemli noktası hâline getirmiştir.

Cufeyr’in önemi yalnızca konuşlu personel sayısıyla sınırlı değildir; gerçek değeri, komuta, iletişim, istihbarat, lojistik ve koordinasyon alanlarında üstlendiği rolde yatıyor.

Beşinci Filo’nun operasyon alanı

Beşinci Filo’nun operasyon alanı yaklaşık 2,5 milyon mil kareyi, başka bir ifadeyle yaklaşık 6,5 milyon kilometrekarelik bir deniz sahasını kapsıyor.

Bu alan Fars Körfezi’ni, Umman Denizi’ni, Kızıldeniz’i ve Hint Okyanusu’nun bazı bölümlerini içine alıyor ve 21 ülkeyi kapsıyor. (1)

Dünyanın üç stratejik geçiş noktası da bu alanda bulunuyor:

- Hürmüz Boğazı

- Babülmendep Boğazı

- Süveyş Kanalı

Bu üç geçiş noktası, petrol ve doğal gazın taşınması, küresel ticaret ve deniz kuvvetlerinin intikali açısından olağanüstü öneme sahiptir.

Beşinci Filo komuta merkezinin Bahreyn’de konuşlandırılması, ABD’ye bu güzergâhlardaki gelişmeleri takip etme ve deniz görevlerini birbiriyle bağlantılı birden fazla alanda koordine etme imkânı sağlıyor. (1)(2)

Bahreyn ABD için neden hayati öneme sahip?

İlk etken, Bahreyn’in coğrafi konumudur. Bu ülke Fars Körfezi’nin ortasında yer alıyor ve İran, Suudi Arabistan ve Katar’a yakın sulara, ayrıca Hürmüz Boğazı’na uzanan güzergâha erişim sağlıyor.

Bahreyn aynı zamanda Kral Fahd Köprüsü üzerinden Suudi Arabistan’a bağlıdır. Bu unsur, ülkenin ABD’nin Fars Körfezi’ndeki en önemli Arap ortağıyla kara bağlantısını kolaylaştırıyor.

İkinci etken, Bahreyn yönetimiyle sürdürülen güvenlik iş birliğinin istikrarıdır. Washington’un kalıcı bir üssü muhafaza edebilmesi için yalnızca elverişli bir coğrafi konuma sahip olması yeterli değildir; aynı zamanda ev sahibi hükümetin siyasi desteğinden, dokunulmazlıklardan ve hukuki düzenlemelerden, tesisleri genişletme imkânından ve altyapıya kesintisiz erişimden yararlanması gerekir.

Bahreyn rejimi, geçtiğimiz on yıllar boyunca ABD’ye böyle bir ortam sağlamıştır. (5)(6)

Üçüncü etken, birden fazla komuta yapısının tek bir yerde toplanmış olmasıdır. Bahreyn’de yalnızca Beşinci Filo konuşlu değildir; ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı ile Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı da aynı kompleks içinde faaliyet gösteriyor.

Bu kurumların aynı yerde bulunması, karar alma süreçlerini, bilgi paylaşımını ve ortak operasyonların koordinasyonunu kolaylaştırıyor. (2)(3)

Dördüncü etken, filoya sağlanan lojistik destektir. Askerî gemilerin görevlerini sürdürebilmesi için yakıta, bakıma, yedek parçalara, malzeme tedarikine, iletişim imkânlarına ve teknik hizmetlere ihtiyaç var.

Bahreyn’deki üs, Beşinci Filo’nun görev alanında faaliyet gösteren deniz kuvvetlerine bu hizmetleri sağlıyor.

ABD Deniz Kuvvetleri’nin Bahreyn’deki teknik birimleri de Beşinci ve Altıncı filoların görev alanlarında faaliyet gösteren deniz araçlarına destek, teknik yardım ve bakım hizmeti sunmakla görevli. (7)(9)

Beşinci etken, Bahreyn’in deniz koalisyonlarındaki rolüdür. Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın karargâhı Bahreyn’de, Beşinci Filo karargâhının yanında yer alıyor. Bu yapı; deniz güvenliği, kaçakçılıkla mücadele, deniz taşımacılığının korunması ve diğer ortak operasyonlar alanındaki çok uluslu görevlerin koordinasyonu için kullanılıyor. (3)

Bahreyn ve ABD’nin güç kullanma kapasitesi

ABD Dışişleri Bakanlığı’nın resmî belgeleri, Washington’un Bahreyn ile uzun vadeli ortaklığının, ABD’nin Basra Körfezi bölgesi genelinde güç kullanmasına ve güvenlik politikalarını desteklemesine imkân sağladığını gösteriyor. (10)

“Güç kullanma” kavramı yalnızca askerî saldırıyla sınırlı değil. Bu kavram bir dizi kabiliyeti de kapsıyor:

- Kuvvet konuşlandırma ve intikal ettirme

- Deniz operasyonlarını komuta etme

- Deniz taşımacılığı güzergâhlarını izleme

- Müttefik kuvvetleri destekleme

- İstihbarat ve keşif görevleri yürütme

- Enerji nakil hatlarını koruma

- Ve kriz zamanlarında hızlı müdahale kapasitesi oluşturma.

Bu nedenle Bahreyn’in ABD açısından değeri, bir limandan veya birkaç askerî binadan ziyade, bu ülkede oluşturulan komuta ve destek ağıyla ilgilidir.

Yoğunlaşmadan kaynaklanan kırılganlık

Komuta yapılarının Bahreyn’de yoğunlaşması, operasyonel avantajlarının yanı sıra bir kırılganlık da yaratmıştır.

Beşinci Filo karargâhının, bölgesel deniz komutanlığının ve destek hizmetlerinin önemli bir bölümünün küçük bir ülkede bulunması, bu kompleksi bölgesel bir çatışma durumunda askerî ve siyasi değeri yüksek bir hedef hâline getiriyor.

Bununla birlikte, Cufeyr’e yönelik bir saldırı veya burada meydana gelecek bir aksama, ABD’nin bölgedeki deniz gücünün tamamen durması anlamına gelmez.

Beşinci Filo; gemilerden, uçaklardan, ortak üslerden ve bölgedeki diğer ülkelerde bulunan imkânlardan oluşan bir ağa sahiptir. Ancak Bahreyn’deki komuta merkezinin ciddi biçimde zarar görmesi, en azından kısa vadede operasyonların koordinasyonunda, iletişiminde ve destek faaliyetlerinde aksamalara yol açabilir.

Bu değerlendirme, resmî kaynaklardan doğrudan aktarılan bir ifade değil, Bahreyn’deki komuta ve destek yapılarının yoğunlaşmasına dayanan analitik bir sonuçtur.

Sonuç

ABD’nin Bahreyn’deki askerî varlığı ani bir kararın ürünü değil, yetmiş yılı aşkın bir sürecin sonucudur.

Bu süreç, 1950 yılında İngiltere’den idari alan kiralanmasıyla başladı, Bahreyn’in 1971’de bağımsızlığını kazanmasının ardından devam etti, Körfez Savaşı sırasında daha büyük önem kazandı ve Beşinci Filo’nun 1995 yılında konuşlandırılmasıyla yeni bir aşamaya ulaştı.

Bugün Bahreyn, ABD’nin Batı Asya’daki deniz komuta yapısının ağırlık merkezidir. Cufeyr Üssü, diğer adıyla Bahreyn Deniz Destek Üssü, üç önemli yapıya ev sahipliği yapıyor: ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı, Beşinci Filo ve Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı.

Bu nedenle Bahreyn’in Washington açısından taşıdığı önem, yalnızca asker sayısı veya tesislerin büyüklüğüyle ölçülemez. Bu ülkenin asıl değeri; coğrafi konumunun, stratejik güzergâhlara erişiminin, Bahreyn yönetiminin istikrarlı iş birliğinin ve komuta ile destek yapılarının burada yoğunlaşmasının birleşiminde yatıyor.

Bahreyn, ABD için yalnızca bir konuşlanma noktası değildir; Washington’un Fars Körfezi ve çevresindeki sularda faaliyet gösteren deniz kuvvetlerinin komuta merkezi olarak kabul edilmektedir.

Çeviri: YDH

Kaynaklar

[1] ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı, Hakkımızda ve Beşinci Filo’nun Operasyon Alanı Bu kaynak, Beşinci Filo’nun operasyon alanının büyüklüğünü, bu alanda yer alan 21 ülkeyi ve Hürmüz Boğazı, Babülmendep Boğazı ile Süveyş Kanalı geçişlerini açıklamaktadır.

Doğrudan bağlantı: https://www.cusnc.navy.mil/About-Us/

[2] ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı, Resmî İnternet Sitesi ABD deniz komutanlığı ile Beşinci Filo’nun yapısı ve faaliyetlerine ilişkin resmî kaynak. https://www.cusnc.navy.mil/

[3] Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı, Yapının ve Komuta Merkezi’nin Tanıtımı.

Bu kaynak, Birleşik Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın karargâhının Bahreyn’de, ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı ve Beşinci Filo karargâhlarının yanında bulunduğunu doğrulamaktadır. https://www.cusnc.navy.mil/Combined-Maritime-Forces/

[4] ABD Deniz Kuvvetleri Deniz Sistemleri Komutanlığı, ABD Deniz Kuvvetleri’nin Bahreyn’deki Varlığının Tarihçesi. Bu resmî kaynak, 1949 yılında başlayan varlığı, 1950 yılında idari alan kiralanmasını, 1971 yılında eski İngiliz üssünün kullanılmasını ve 1999 yılında adının değiştirilmesini açıklamaktadır.

https://www.navsea.navy.mil/Home/RMC/FDRMC/Bahrain/WhyBahrain/OurMission/5thFleet/

[5] ABD Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin Bahreyn ile Güvenlik İş Birliği. Bu belge, Bahreyn’in ABD’nin savunma iş birliğindeki konumunu, Beşinci Filo’nun ülkedeki konuşlanmasını ve iki ülke arasındaki güvenlik ilişkilerini açıklamaktadır.

https://www.state.gov/u-s-security-cooperation-with-bahrain

[6] ABD Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin Bahreyn ile İlişkileri. Bu kaynak, Bahreyn’i bölgesel güvenlik yapısında önemli bir ortak olarak tanımlamakta ve ülkenin Beşinci Filo’ya ev sahipliği yaptığını belirtmektedir. https://2021-2025.state.gov/u-s-relations-with-bahrain/

[7] Bahreyn Deniz Destek Üssü, Resmî Misyon

Bu kaynak, üssün ABD ve koalisyon güçlerinin deniz operasyonlarını destekleme ve gemileri, uçakları ve tesisleri koruma görevini açıklamaktadır. https://cnreurafcent.cnic.navy.mil/Installations/nsa-Bahrain/

[8] ABD Deniz Tarihi ve Miras Komutanlığı, Bahreyn Deniz Destek Üssü

Bu kaynak, Bahreyn’deki üssün ABD Deniz Kuvvetleri Merkez Komutanlığı ile Beşinci Filo’ya ev sahipliği yaptığını doğrulamaktadır. https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/organization-and-administration/installations/nsa-bahrain.html

[9] ABD Filosu Bahreyn Bölgesel Bakım ve Onarım Merkezi. Bu kaynak, Bahreyn’de konuşlu birimin Beşinci ve Altıncı filoların görev alanlarında faaliyet gösteren askerî deniz araçlarına teknik destek ve bakım sağlama rolünü açıklamaktadır.

https://www.navsea.navy.mil/Home/RMC/FDRMC/Bahrain/WhyBahrain/

[10] ABD Dışişleri Bakanlığı, Bahreyn’e Yönelik Entegre Ülke Stratejisi. Bu belge, Bahreyn ile iş birliğinin ABD’nin Basra Körfezi bölgesinde güç kullanma kapasitesine ve Washington’un hedeflediği istikrarın desteklenmesine katkıda bulunduğuna işaret etmektedir. https://www.state.gov/wpcontent/uploads/2022/05/ICS_NEA_Bahrain_Public.pdf