Rusya ve İran’ın Batı yaptırımlarına karşı ortak planı ortaya çıktı

YDH ― Fox News'in ulaştığı "Rusya Federasyonu ve İran İslam Cumhuriyeti Arasında 2024-2026 Dönemi İşbirliği Planı" başlıklı belge, Moskova'nın Tahran ile ilişkilerini geleneksel bir ticari ortaklığın ötesine taşıyarak Batı yaptırımlarına karşı korunaklı, entegre bir eksen kurmaya çalıştığını belgeliyor.

2026 sonuna kadar uzanan kesin teslim tarihlerinin, ilgili bakanlıkların ve devlet şirketlerinin listelendiği yol haritası; alternatif finans kanallarının inşasını, nükleer işbirliğini, enerji projelerini, Rus uçak parçalarının İran'da üretilmesini ve Arap Körfezi'ne uzanan yeni ticaret güzergâhlarını içeriyor.

Belgenin, İran ile ABD arasında halen devam eden savaştan bir yılı aşkın süre önce hazırlanmış olması dikkati çekiyor. Metinde mevcut çatışmanın Moskova'nın planlarına olası etkisine dair bir değerlendirme yer almasa da, bağımsız incelemeler ve son bir yıldaki gelişmeler, yol haritasındaki girişimlerin önemli bir bölümünün halihazırda hayata geçirildiğini kanıtlıyor.

SWIFT'e karşı 'bağımsız sistem' ve finansal entegrasyon

Avrupalı bir istihbarat kaynağının Fox News’e "stratejik, hassas ve son derece siyasi" olarak nitelendirdiği planın merkezinde ABD yaptırımlarını by-pass etmek yer alıyor. Belgede açıkça "yaptırımlardan kaçınma" ifadesi kullanılmak yerine, "tek taraflı kısıtlayıcı önlemlere" karşı ulusal para birimlerinin ve bağımsız finans kanallarının kullanımının artırılması vurgulanıyor.

Plan kapsamında, ikili ticarette ulusal para birimleriyle gerçekleştirilen işlemlerin payının 2024'teki yüzde 68 seviyesinden 2026'ya kadar yüzde 71'e çıkarılması ve iki ülke merkez bankalarının sınır ötesi ödemelerde dijital para birimlerini (CBDC) geliştirmesi hedefleniyor. Belgede SWIFT'in adı doğrudan anılmasa da, bankalar arası bilgi alışverişi için "bağımsız finansal mesajlaşma sistemlerinin" kurulması talimatı veriliyor.

Nitekim bu finansal entegrasyonun sonuçları kısa sürede görünür hale geldi. Şubat 2025'te Rusya Başbakan Yardımcısı Alexei Overchuk, ikili ödemelerin kendi bankacılık mesajlaşma sistemleri üzerinden “neredeyse tamamen” ulusal para birimlerine döndüğünü duyurdu. Aynı dönemde İran'ın Rusya Büyükelçisi de artık SWIFT sistemine ihtiyaç duymadıklarını açıklayarak, İran'ın yerel ödeme ağı Shtab ile Rusya'nın Mir sistemi arasındaki entegrasyonun tamamlandığını teyit etti.

Diplomatik cephe ve ABD'nin yanıtı

Demokrasiyi Savunma Vakfı (FDD) Rusya Programı Araştırma Analisti Katie Korkia'ya göre Moskova, sadece pratik finansal çözümler aramakla kalmıyor; aynı zamanda yaptırımlara karşı "entelektüel ve diplomatik bir kampanya" da yürütüyor. Belge, bu amaçla BRICS ve diğer uluslararası platformlar üzerinden koordinasyon sağlanmasını, uzman toplulukları oluşturulmasını ve yaptırımlara karşı uluslararası bir forum kurulmasını öngörüyor.

Gelişmeleri Fox News'e değerlendiren bir ABD yetkilisi ise yaptırımların her iki ülkeyi de küresel finans sisteminden ciddi biçimde izole ettiğini, bu nedenle alternatif arayışların "şaşırtıcı olmadığını" söyledi. Alternatif kanalların ABD dolarının likiditesini, erişimini ve güvenilirliğini taklit edemeyeceğini, dolayısıyla yaptırımların etkinliğini zayıflatmayacağını savunan yetkili, Washington'ın yasa dışı finansmanı kolaylaştıran ağları ifşa etmeye devam edeceğini ve aracı kurumların "ciddi yaptırım riskleri" ile karşı karşıya kalacağını vurguladı.

Nükleer işbirliği ve enerji sahalarındaki gizli finansman

Finansal altyapı inşası, ilişkilerin stratejik olarak en hassas boyutu olan sivil nükleer ve enerji anlaşmalarıyla destekleniyor.

Yol haritası, Rus devlet nükleer şirketi Rosatom'un İran'daki Buşehr Nükleer Santrali'ndeki operasyonlarını güvence altına alıyor. Plan, 1. Ünite'nin yakıt ve bakım desteğinin sürdürülmesini, 2. ve 3. ünitelerin inşasına devam edilmesini öngörüyor. İşbirliğinin kağıt üzerinde kalmadığı, 2 Eylül 2026'da Rosatom'un yaptığı açıklamayla da netleşti. Açıklamada, nükleer yakıtın tesise ulaştığı, Rus uzmanların 1. Ünite'nin rutin bakımı ve kısmi yakıt değişimi için sahaya döndüğü bildirildi. Analist Korkia, Buşehr projesinin 2024 belgesinden daha eskiye dayandığını, belgenin bu projeyi başlatmaktan ziyade mevcut stratejik işbirliğini daha geniş bir çerçeveye entegre ettiğini belirtiyor.

Enerji alanında ise İran'ın Shadegan, Kiş ve Kuzey Pars petrol ve doğalgaz sahalarının geliştirilmesi sorumluluğu Rusya Enerji Bakanlığı ile belgede adı açıklanmayan "ilgili Rus şirketlerine" veriliyor. Belgede projelerin finansman bölümü "gizli" olarak işaretlense de sahadaki ilerleme basına yansımış durumda. 13 Şubat 2026'da Rus haber ajansı Interfax, Rus devlet şirketi ZN-Vostok'un Shadegan petrol sahasını geliştirmek için çalıştığını duyurdu. Belgeye göre Shadegan projesi için önemli aşamaların 2025 sonuna kadar tamamlanması gerekirken, Kiş ve Kuzey Pars projelerinin hukuki ve ticari çalışmalarının 2026'ya kadar sürmesi planlanıyor.

Rus uçak parçaları İran'da üretilecek

Havacılık sektörü, planın bir diğer kritik ayağını oluşturuyor. Belge, Batı yaptırımları nedeniyle yedek parça sıkıntısı çeken Rusya'nın, kendi uçaklarına ait bazı parça ve aksamların üretimini İran'a kaydırmasını öngörüyor.

Yol haritası, Rus yetkililere İran'da üretilebilecek veya tamir edilebilecek uçak parçalarını belirleme, uygun İranlı şirketleri bularak Rus havacılık düzenleyicisi Rosaviatsiya üzerinden onaylatma talimatı veriyor. Yerel üretim konusunda nihai anlaşmaya varılması için 31 Mart 2026, prototip üretiminin başlaması için ise 31 Aralık 2026 son tarih olarak belirlenmiş durumda. Mevcut veriler de havacılık bakım ve onarımı konusundaki ikili işbirliğinin giderek derinleştiğine işaret ediyor.

Avrupa'ya alternatif “Güney Ticaret Yolu”

İki ülke, ekonomik entegrasyonu fiziksel lojistik ağlarıyla kalıcı hale getirmeye çalışıyor. Temel hedef, geleneksel Avrupa koridorlarına bağımlılığı azaltacak yeni ulaşım güzergâhları inşa etmek.

Bu kapsamda belgede, İran'ın Azerbaycan sınırından başlayarak Arap Körfezi'ndeki limanlara uzanan, Rus demiryolu standardı olan 1520 milimetre ray genişliğine sahip yeni bir hat öneriliyor. Bu büyük proje henüz planlama aşamasında kalsa da, Uluslararası Kuzey-Güney Ulaşım Koridoru'nun eksik halkası olan 162 kilometrelik Raşt-Astara demiryolu projesinde somut adımlar atıldı. Rusya Ulaştırma Bakanlığı, mühendislik çalışmalarının Mayıs 2025'te resmen başladığını duyurmuştu. Korkia, sahadaki çalışmaların sürdüğünü ve hattın 2026 yazının sonlarına doğru tamamlanmasının beklendiğini aktarıyor.

Öte yandan lojistik yatırımları karşılıklı olarak ilerliyor. Belge, İran sermayesinin Rusya'nın Astrahan kentindeki liman altyapısına yönlendirilerek bölgede bir istasyon, lojistik alanları, tahıl ve bitkisel yağ depolama tesisleri kurulmasını talep ediyor. Korkia'nın tespitlerine göre, ismi gizli tutulan İranlı bir şirket halihazırda Astrahan'da demiryolu bağlantılı bir istasyonu işletiyor ve belgedeki tanımlarla birebir örtüşen tahıl-yağ depolama tesislerini inşa etmiş durumda.

“Tekil projeler değil, yıkılmaz bir yapı”

Uzmanlar, birbirlerine “son derece ihtiyaç duyan” Vladimir Putin ve İran yönetimi arasındaki bu planın, münferit projelerin toplamından çok daha fazlasını ifade ettiği görüşünde.

Yol haritasının asıl öneminin kurulmaya çalışılan “yapıda” gizli olduğunu vurgulayan FDD analisti Katie Korkia, durumu şu sözlerle özetliyor:

“Tek tek ele alındığında bu girişimlerin hiçbiri dönüştürücü nitelikte değil. Ancak hepsi birlikte değerlendirildiğinde, Rusya ile İran arasındaki ekonomik ilişkideki zayıf noktaları ortadan kaldırmaya ve yaptırımlara karşı yedekli, sağlam bir yapı oluşturmaya yönelik kapsamlı bir girişim ortaya çıkıyor.”