ABD, Irak petrol gelirlerini nasıl kontrol ediyor?

YDH ― ABD birlikleri, 20 yılı aşkın süren savaşın ardından Irak'taki son üslerinden çekilmeye hazırlanırken Washington'ın Bağdat üzerindeki ekonomik nüfuzu, ülkenin dolar bazlı petrol gelirleri üzerinden devam ediyor.

ABD birliklerinin çekilmesi, 4 bin 500 Amerikalının öldüğü Irak savaşının ardından Washington'ın ülkede elde ettiği önemli nüfuzun askeri ayağında yeni bir döneme işaret ediyor. İran ve müttefikleri ise çekilmeyi zafer olarak kutluyor.

Ancak ABD, 2003'teki işgalden bu yana Irak'ın dolar bazlı petrol gelirlerini fiilen kontrol etmeyi sürdürüyor. Bu mekanizma, Washington'a Bağdat'ın ekonomik ve siyasi işlerine müdahale etme konusunda önemli bir güç sağlarken etkileri İran'la ilgili bölgesel dengelere kadar uzanıyor.

Petrol gelirlerinin yönetimi nasıl başladı?

ABD'nin Irak petrol gelirleri üzerindeki etkisi, esas olarak bu gelirlerin New York Federal Rezerv Bankası üzerinden yönetilmesine dayanıyor.

2003'te Irak'ın işgal edilmesinin ardından ABD öncülüğündeki Geçici Koalisyon Yönetimi, Irak'ın petrol gelirlerini toplamak ve bu kaynakları ülkenin yeniden yapılanması ile kalkınmasında kullanmak amacıyla Irak Kalkınma Fonu'nu kurdu. Fonun kaynakları New York Federal Rezerv Bankası'na yatırıldı.

Fonun bir diğer amacı ise Irak petrol gelirlerini Saddam Hüseyin yönetimiyle bağlantılı dava ve taleplere karşı korumaktı.

Dönemin ABD Başkanı George W. Bush, bu düzenlemeyi hayata geçirmek için bir başkanlık emri imzaladı. Bu emir daha sonra Bush'un ardından göreve gelen her ABD başkanı tarafından yenilendi.

Irak Kalkınma Fonu zamanla Irak Merkez Bankası'nın New York Federal Rezerv Bankası'ndaki bir yan hesabına dönüştü ve bu statüsünü bugüne kadar korudu.

Petrol gelirleri neden kritik?

Petrol, Irak'ın en önemli gelir kaynağı olarak devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 90'ını oluşturuyor. Bu durum, Washington'a Irak'ın ekonomik ve siyasi istikrarı üzerinde önemli bir etki alanı sağlıyor.

Irak hükümeti 2020'de ABD güçlerinin ülkeden ayrılmasını istediğinde Washington'ın, Irak'ın New York Federal Rezerv Bankası'ndaki fonlara erişimini engellemekle tehdit ettiği bildirildi. Bu tehdidin Bağdat'ı kararından geri adım atmaya zorladığı aktarıldı.

Irak hükümeti, Amerikan işgalinin ilk yıllarından bu yana mali işleri üzerindeki kontrolünü artırmış olsa da iki ülke arasındaki bu mali ilişkinin devam etmesi, Irak ekonomisi üzerindeki Amerikan etkisinin sürdüğünü gösteriyor. Bu durum, Bağdat'ın ülkenin egemenliğini ve bağımsızlığını savunmaya çalıştığı dönemde de devam ediyor.

Bağdat bu sistemi neden sürdürüyor?

Reuters'e isminin açıklanmaması koşuluyla konuşan Iraklı hükümet yetkilileri, mevcut sistemin Irak'ın mali istikrarını güçlendirmeye ve kamu maliyesini korumaya yardımcı olduğunu söyledi.

Yetkililer, düzenlemenin petrol gelirlerinin yönetimine uluslararası güven sağladığını da belirtti. Sistemin ticaret ve ithalat için gerekli dolara sorunsuz erişimi kolaylaştırdığını, petrol gelirlerini alacaklıların talepleri ve davalar dahil olmak üzere dış taleplerden ve finansal şoklardan koruduğunu ifade ettiler.

Bu düzenleme aynı zamanda döviz kuru istikrarını destekliyor ve Irak ekonomisine yönelik güveni artırırken yerel finans kurumlarını ve ekonomik egemenliği de güçlendiriyor.

Dolar erişimi siyasi bir araca dönüşüyor

Sistem, Irak hükümetine İran destekli gruplar da dahil olmak üzere dolara erişim üzerindeki kısıtlamaları aşmaya çalışan belirli kuruluşları hedef alma imkanı da sağlıyor.

ABD geçen yıl, İran adına kara para aklamakla suçladığı Irak bankalarına ve kişilere yaptırım uyguladı.

Irak'a dolar tedarikine getirilen sıkı kısıtlamalar, resmi olmayan bir paralel piyasanın ortaya çıkmasına neden oldu. Bu durum, Irak Merkez Bankası tarafından belirlenen resmi döviz kuru ile karaborsa kuru arasında fiyat farkı oluşmasına yol açtı.

Söz konusu fiyat farkı, esas olarak resmi finans sisteminin dışında işlem yapmanın beraberinde getirdiği risk primini yansıtıyor.

ABD Başkanı Donald Trump, ikinci döneminde göreve gelmesinin ardından İran'a karşı "azami baskı" kampanyası başlattı. Tahran'ın önemli ekonomik can damarlarından biri olarak kullandığı Irak da bu baskının sık sık hedefinde yer alıyor.

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a karşı başlattığı savaş ise Irak üzerindeki baskıyı daha da artırdı.

Irak petrol gelirlerinin mevcut durumu

Irak'ın petrol gelirleri New York Federal Rezerv Bankası'nda tutulmaya devam ediyor.

Irak Merkez Bankası, tarihsel olarak dolar temin etmek için resmi adı döviz ihaleleri olan dolar ihalelerine başvurdu. Özel bankalar ve döviz şirketleri, Irak dinarı karşılığında dolar satın almak amacıyla her gün teklif verebiliyordu.

Irak, Washington'dan gelen yoğun baskının ardından bu ihale sistemini 2025'in başlarında resmen sona erdirdi. Karar, özellikle İran olmak üzere yaptırım uygulanan ülkelere dolar kaçakçılığı yapıldığı yönündeki iddialarla mücadele amacı taşıyan geniş kapsamlı kampanyanın parçası olarak alındı.