Ali Zeydi'den direniş gruplarına tutuklama tehdidi

YDH ― ABD rejimi, Irak Başbakanı Ali Zeydi'nin direniş gruplarının kontrol altına alma konusunda verdiği güvencelerle yetinmeyerek Bağdat'tan somut adımlar atmasını istedi.

Geçen perşembe günü gerçekleşen telefon görüşmesinde Washington'un bu yöndeki tutumunu açıkça ortaya koyduğu, Zeydi'nin de İran'ın yanında savaşa katılmaları halinde direniş gruplarının tutuklanacağını söylediği öğrenildi.

Konuya yakın kaynaklara göre Washington, Irak hükümetinden artık yalnızca müzakereleri sürdürmesini değil, silahlı gruplara karşı harekete geçmesini bekliyor. Zeydi de ABD'den aldığı bu mesajı son Koordinasyon Çerçevesi toplantısında Şii müttefiklerine aktardı.

Başbakan, İran'ın yanında savaşa katılmaları halinde silahlı grupların tutuklanacağını açıkça dile getirdi.

Ali Zeydi, başbakanlık görevini üstlendiğinden bu yana en hassas siyasi sınavlarından biriyle karşı karşıya. ABD ile İran arasında doğrudan çatışma ihtimali giderek güçlenirken, silahlarını teslim etmeye yaklaştığı düşünülen gruplar son iki haftada bu yöndeki tutumlarından geri adım attı.

Irak Dışişleri Bakanı Fuat Hüseyin'in de aralarında bulunduğu Bağdatlı yetkililer, savaş ihtimalini artık uzak bir senaryo olarak görmüyor. Siyasi kaynaklara göre Washington ve Tahran, Irak topraklarını birbirlerine yönelik saldırılarda veya misilleme operasyonlarında kullanabilir.

Silahsızlanma görüşmeleri çıkmaza girdi

Ancak el-Zeydi'nin karşı karşıya olduğu sorun, silahlı grupların olası bir savaşa katılma ihtimaliyle sınırlı değil. Aylardır devam eden silahsızlanma müzakereleri, silahların nasıl teslim edileceği ve hangi grupların bu süreci kabul edeceği konusunda henüz açık bir uzlaşma sağlayamadı.

Konuya yakın kaynaklar, silahlı grupların silahlarından vazgeçmek istemediğini, Koordinasyon Çerçevesi içinde de bu konuda ortak ve net bir tutum bulunmadığını belirtiyor.

Kaynaklara göre silahlarını gerçekten teslim etmeye niyetli olduğunu ortaya koyan tek isim, İmam Ali Tugayları komutanı Şibl el-Zeydi. Hükümetin dört silahlı grubun silahlarını teslim ettiği veya teslim etmeye yaklaştığı yönündeki açıklamaları ise kaynaklar tarafından sahadaki gerçek durumu yansıtmayan beyanlar olarak değerlendiriliyor.

Hükümete katılan gruplar bile silahların fiilen teslim edilmesini engelleyen çeşitli koşullar öne sürüyor. Bu anlaşmazlıklar arasında örgütsel bağların koparılması, tugayların mevcut yapılanmasına itirazlar, tabur komutanlarının değiştirilmesi, savaşçıların yeniden dağıtılması ve tugaylarla taburların baştan oluşturulması gibi konular bulunuyor.

Bu talepler yalnızca idari düzenlemelerden ibaret değil. Silahlı yapıların nasıl yönetileceğini, üzerlerindeki denetimin kimde bulunacağını ve nihai karar yetkisinin kime ait olacağını doğrudan etkiliyor.

Anlaşmazlığın bir diğer boyutunu ise silahların geleceği oluşturuyor. Dış müdahaleleri caydırmak amacıyla bulundurulduğu söylenen silahların İran'a geri gönderilmesi veya başka bir silahlı gruba devredilmesi seçenekleri gündemde. Ancak grupların ülke içindeki siyasi güvencesi olarak gördüğü bu silahlar henüz fiilen teslim edilmedi.

Kaynaklar, müzakerelerde ayrıntılar üzerinden çeşitli manevralar yapıldığını ve silahların devletin denetimine geçmesini sağlamayan göstermelik işlemlere başvurulduğunu aktarıyor.

Silahsızlanma komisyonunda nüfuz mücadelesi

Kaynaklar, müzakerelerden sorumlu komitede görev yapan iki önde gelen Şii liderin, bu konumlarını siyasi kazanımlar elde etmek ve görüşmelerin yönünü kendi talepleri doğrultusunda belirlemek için kullandığını da belirtiyor.

Aynı kaynaklara göre komite, üyeleri arasındaki rekabetin alanına dönüşünce silahlı gruplar bu mekanizmayı devre dışı bırakmaya yöneldi. Gruplar ya kendi aralarında ayrı görüşmeler yürütmeye ya da doğrudan başbakan ve Koordinasyon Çerçevesi ile temas kurmaya başladı. Ebu Alaa el-Velai ve Haydar el-Garavi de bu doğrudan temas kanallarını kullanan isimler arasında yer aldı.

Bu girişimlerden birinde Ebu Alaa el-Velai, silahlı grupların olası bir savaşa ilişkin tutumunu özetleyen şu mesajı el-Zeydi'ye iletti:

"Biz savaş halindeyiz ve bekliyoruz. Ateşkes olursa silahları sana kutular içinde teslim ederiz. Nasıl istiyorsanız alın. Ancak savaş çıkarsa bu talebinizi yerine getirmek mümkün değil."

El-Velai'nin bu açıklaması, el-Zeydi'nin ABD Başkanı Donald Trump'la yaptığı telefon görüşmesinden önce geldi. Silahlı grupların bu tutumunun müzakereleri daha da karmaşık hale getirdiği değerlendiriliyor.

Gruplar, silahların teslimini savaş sonrasına bırakacak bir uzlaşma önerirken Washington, bölgedeki güvenlik ve siyasi koşullar değişmeden önce somut adımlar atılmasını istiyor.

Koordinasyon Çerçevesi toplantısında tutuklama seçeneği

Koordinasyon Çerçevesi'nin son toplantısında el-Zeydi, müzakerelerin tıkanmasına ilişkin endişelerini dile getirmekle kalmadı, ittifakın bazı liderleriyle de doğrudan karşı karşıya geldi.

Toplantının ayrıntılarını bilen kaynaklara göre başbakan, konuşmacılardan birinin sözünü keserek İran'ın yanında savaşa katılmaları halinde silahlı grupların tutuklanacağını söyledi.

Bu çıkış, Asaib Ehlilhak lideri Kays el-Hazali'nin ortaya koyduğu görüşe yanıt niteliği taşıyordu. El-Hazali, İran'la çatışmaların uzaması halinde silahlı grupların savaşa katılabileceğini, ancak 12 Gün Savaşı gibi sınırlı süreli bir çatışmada müdahalede bulunmayacaklarını savundu.

Hümmam Hammudi ise el-Zeydi'nin sözlerine karşı çıkarak böyle bir yaklaşımın hayata geçirilmesinin hem hükümetin hem de Koordinasyon Çerçevesi'nin çökmesine yol açabileceği uyarısında bulundu.

Aynı toplantıda Ebu Alaa el-Velai, hükümetin İran'la sınır kapılarını ve havaalanlarını kapatma kararını da eleştirdi. El-Velai, bu uygulamanın Muhammed Şiya es-Sudani hükümetinin 40 Gün Savaşı sırasında izlediği politikayı bile aştığını savundu. Sudani hükümeti, o dönemde hiçbir sınır kapısını veya havaalanını kapatmamıştı.

El-Zeydi ise Washington'un, iki kapı dışında İran'la bütün sınır geçişlerinin kapatılmasını istediğini söyledi. Dışişleri Bakanı Fuat Hüseyin de daha sonra bu bilgiyi doğruladı.

Silahları teslim etmek yerine düzenleme önerisi

El-Zeydi, aynı toplantıda Koordinasyon Çerçevesi'nin ve silahlı gruplarla uzlaşma sağlamakla görevli dörtlü komitenin çalışmalarından duyduğu rahatsızlığı da gizlemedi.

Başbakan, silahlı grupların kendi tutumlarını komiteden daha açık ve dürüst biçimde ortaya koyduğunu söyledi. Bu değerlendirmesine örnek olarak Ensarullah el-Evfiya lideri Haydar el-Garavi'nin daha önceki bir görüşmede kendisine aktardığı bilgiyi gösterdi. El-Garavi, imzalanan anlaşmanın silahları teslim etmeyi değil, silahlanmayı düzenlemeyi amaçladığını söylemişti.

El-Zeydi, müzakere sürecine ilişkin değerlendirmeleri sırasında İranlı danışmanlarla yaptığı bir görüşmeden de söz etti. Başbakanın aktardığına göre danışmanlar, dört silahlı grubun silahlarını düzenleme konusunda kamuoyuna açıklama yapmaktan çekinmediğini söyledi. Gruplar ayrıca silahlarını depolara yerleştirmeye ve bu depoların anahtarlarını başbakanın gözetimine bırakmaya hazır olduklarını ifade etti.

Ancak bu öneri, silahlar üzerindeki fiilî kontrolün kime ait olacağı ve silahların depolara kaldırılmasıyla devlete teslim edilmesi arasındaki fark konusunda yaşanan anlaşmazlığı ortadan kaldırmadı.

Başbakan, uluslararası baskının Bağdat üzerindeki etkisinin giderek arttığını söyledi. Uluslararası tarafların artık yalnızca vaatlerle ve niyet açıklamalarıyla yetinmediğini, belirli bir takvime bağlanmış kapsamlı bir eylem planı istediğini vurguladı.

Bu planın somut adımlar içermesi ve uygulamanın takip edilebilmesi için açık ölçütler belirlemesi gerekiyor. El-Zeydi, Washington'un sürecin yavaş ilerlemesinden büyük rahatsızlık duyduğunu, silahların teslimine ilişkin planın vakit kaybetmeden hazırlanmasını istediğini ve özellikle sürecin son aşamasına odaklandığını belirtti.

Ancak kaynaklara göre silahlı gruplar, bu taleplere tamamen farklı bir yaklaşımla karşılık veriyor. Savaş ihtimali kapıdayken nihai bir silah teslimine yanaşmıyor ve ülke içindeki siyasi güvenceleri olarak gördükleri silahlardan vazgeçmek istemiyorlar.

Hizbullah Tugayları ile gerilim devlet kurumlarına taşınıyor

Silah krizi sürerken el-Zeydi, Hizbullah Tugayları ile giderek tırmanan bir hesaplaşmanın içine girdi. Gerilimin merkezinde, grubun devlet kurumlarına ve kamu tesislerine nüfuz ettiğine ilişkin ortaya çıkan ayrıntılar bulunuyor.

Konuya yakın kaynaklara göre başbakan artık yalnızca silahlı grupların silahlarına yönelik kararları nedeniyle itirazlarla karşılaşmıyor. Aldığı kararlar, Hizbullah Tugayları'nın son yıllarda oluşturduğu ekonomik, güvenlik ve idari nüfuz alanlarını da hedef alıyor.

Gerilim, el-Zeydi'nin birkaç gün önce ziyaret ettiği Askeri Sanayileşme Kurumu'ndan Hizbullah Tugayları'nın uzaklaştırıldığına ilişkin bilgilerin sızdırılmasıyla belirginleşti.

Ardından Musul Havalimanı'nda grupla bağlantılı şirketlerin faaliyetlerini sonlandırmaya yönelik kararlar geldi. Daha sonra ortaya çıkan başka bilgilere göre hükümet, grubun sınır kapılarında ve İstihbarat Teşkilatı'nın bazı birimlerinde nüfuzunu genişletme girişimlerinin de önünü kesti.

Kaynaklara göre silahlı gruplar, 2018'de IŞİD'den kurtarılan bölgelerdeki sınır kapılarının yönetiminde nüfuz elde etmişti. Bazı silahlı yapılar ayrıca Irak havalimanlarında, olağan arama ve denetim prosedürlerine tabi olmayan özel salonlara sahipti.

Hizbullah Tugayları ise el-Zeydi'nin kararlarına, servetinin kaynağını sorgulayarak karşılık verdi. Bu saldırı, bir haftadan kısa süre içinde gruba yakın çevrelerden gelen ikinci benzer çıkış oldu.

Hükümete yakın kaynaklar, bu sertleşmeyi sıradan bir siyasi tartışmadan ziyade, grubun devlet kurumları içindeki genişlemesini durdurmaya yönelik girişimlere verilmiş bir yanıt olarak değerlendiriyor.

El-Zeydi'den Sadr'ın kalesine ziyaret

El-Zeydi, cumartesi akşamı Sadr hareketinin kalesi olarak bilinen Sadr Şehri'ni ziyaret etme kararı aldı. Kaynaklar, bu ziyareti Hizbullah Tugayları ile tırmanan gerilimle ilişkilendirdi.

Ziyaret, Sadr hareketinin lideri Mukteda es-Sadr'ın daha önce yaptığı uyarıları da yeniden gündeme getirdi. Sadr, kendilerine "direniş" adını veren bazı grupları, "müteahhitlik yapanlar" anlamına gelen "mukavile" ifadesiyle nitelemişti.

Bu ifade, hükümetin Hizbullah Tugayları ile bağlantılı şirketlere yönelik son kararlarının ardından yeniden dolaşıma girdi.