ABD’nin İran planına komşu ülkelerden direnç

YDH- ABD, İran’a yönelik deniz ablukası ve yaptırımlarla yürüttüğü ekonomik baskıyı kara ticaret yollarına genişletmeye çalışıyor. The New York Times’ın üç Iraklı yetkili ve bir ABD’li yetkiliye dayandırdığı habere göre Washington, haftalardır Türkiye, Irak ve Pakistan’dan İran’la sınır kapılarını kapatmalarını istiyor; ancak bu ülkeler talebe yanaşmıyor.

Diplomatik girişimlerden sonuç alamayan ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), 7 Kasım’da “Demir Kapı Görev Gücü”nün kurulduğunu duyurdu. Görev gücünün İran’ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden silah, çift kullanımlı teknoloji, yaptırım kapsamındaki malzeme ve yasa dışı gelir akışını engellemesi hedefleniyor. Ancak bu yapının sahada nasıl çalışacağı henüz net değil.

Komşular ABD talebine mesafeli

Ankara sınır politikasını değiştirmeyi büyük ölçüde reddetti. Irak’tan İran’la olan sınır kapılarının ikisi dışındakileri kapatması istendi. Bağdat bu talebi kabul etmedi; ABD’ye jest olarak bir ya da iki kapıyı geçici süreyle kapattı. Bu adımlar Irak’ta tepkiyle karşılandı. Pakistan ise son haftalarda bazı kapıları açıp kapattı. İslamabad yönetimi bu kararları güvenlik gerekçeleri ve yeni elektronik ithalat süreçleriyle açıkladı. İranlı yetkililer uygulamaları ABD yaptırımlarıyla ilişkilendirdi. Pakistan ile İran arasındaki resmî ticaretin yıllık hacmi yaklaşık 3 milyar dolar.

Komşu ülkelerin çekinceleri ekonomik ve güvenlik kaygılarına dayanıyor. ABD’li bir yetkili, sınır bölgelerindeki halkın geçim sağladığı ticaret ve kaçakçılık ağlarının kesilmesinin toplumsal huzursuzluk yaratabileceğini söyledi. İran’la yaklaşık 1600 kilometrelik, denetimi güç bir sınırı bulunan Irak, bu hat üzerinden silah ve para kaçakçılığı yapıldığının uzun süredir farkında olmasına rağmen sınırın tamamını kontrol edemiyor.

Bölge ülkeleri, ABD’nin şubatta İsrail’le birlikte İran’a karşı savaşa girerken kendi itirazlarını dikkate almamasından da rahatsız. Savaşın ekonomik maliyetlerini ve fiziksel yıkımı yaşayan bu ülkeler, şimdi İran’a karşı yeni baskı adımlarının kendi ekonomilerine de zarar vereceğinden kaygı duyuyor.

Washington deniz ablukasını genişletiyor

“Demir Kapı”nın kurulması, CENTCOM’un alışılmış askeri saldırılarının ötesinde ekonomik ve güvenlik alanlarını bir araya getiren bir girişim olarak öne çıkıyor. Eski ABD’li askeri yetkililer ve analistler, görev gücünün CENTCOM’un istihbarat kaynaklarından yararlanarak diplomatlar, kara para aklamayla mücadele birimleri ve istihbarat kurumları arasındaki dağınık çalışmaları eşgüdümlemeyi amaçlayabileceğini değerlendiriyor.

Görev gücünün ilanı, İran’ın deniz ticaretindeki kayıpları kara yollarına yönelerek telafi etmeye çalıştığına ilişkin bir kabul olarak da yorumlanıyor.

Trump rejimi, ara seçimlerin ardından İran’a yönelik yeni saldırılar yerine ekonomik baskıyı artırmaya yöneldi. Seçim yenilgisinin savaşın ABD’deki siyasi maliyetini ortaya koyması ve Başkan Yardımcısı JD Vance’in de savaşın seçmenler arasındaki hoşnutsuzlukta etkili olduğunu belirtmesi, yeni saldırı beklentisini zayıflattı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran’a uygulanan ekonomik baskının “olağanüstü” olduğunu söyleyerek askeri saldırıların aynı hedefe ulaşmak için gerekli olmayabileceğini savundu.

Washington’ın hesabı, ablukanın İran yönetimini içeriden zayıflatıp taviz vermeye zorlaması. Ancak İran’ın komşularıyla kurduğu ekonomik bağlar, bu baskının uygulanmasını güçleştiriyor. Irak elektriğinin üçte birinden fazlasını İran’dan sağlıyor; İran gazının kesilmesi geçmişte elektrik kesintilerine ve protestolara yol açtı. Pakistan da sıvılaştırılmış petrol gazı başta olmak üzere İran’dan yakıt alıyor.

Tahran, komşularını ABD’nin taleplerine uymamaları için ikna etmeye çalışıyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pizişkiyan, geçen ay yaptığı konuşmada bölge ülkeleriyle temasların sürdüğünü ve ABD’nin ticareti durdurma baskısına karşı koymaya çalıştıklarını söyledi. İran Dışişleri bakan yardımcısı da salı günü Rusya’nın Tahran Büyükelçisi’yle ABD’nin tek taraflı adımlarına ve “Demir Kapı” planına karşı izlenecek yolları görüştü.

Bölge ülkeleri, İran’ın yanı sıra Çin ve Rusya’yla ilişkilerini de hesaba katıyor. Avrupa Dış İlişkiler Konseyi’nden Ellie Geranmayeh, ABD’nin öngörülemez ve kimi zaman güvenilmez bir müttefik olarak görüldüğünü; komşu ülkelerin İran’la ilişkilerini kalıcı bir gerçeklik olarak değerlendirdiğini belirtiyor. Bu nedenle Washington’ın ekonomik baskı planı, uygulamaya yanaşmayan bölge ülkelerinin işbirliğine bağlı kalıyor.