İsrail’de birlik hükümeti pazarlığı: Kim başbakan olacak?

YDH — İsrail’de yeni hükümet kurma mücadelesi sürerken, Likud ile Gadi Eisenkot liderliğindeki Yaşar Partisi’nin müzakere heyetleri, ulusal birlik hükümeti ihtimalini görüşmek üzere Herzliya’daki Dan Accadia Oteli’nde bir araya geldi.

Görüşmenin merkezinde, bir sonraki başbakanın kim olacağı konusunda taraflar arasındaki derin görüş ayrılığı yer alıyor. Likud kaynaklarına göre, başlangıç pozisyonları birbirine zıt olsa da çözüm, Benyamin Netanyahu ile Eisenkot arasında yapılacak bir başbakanlık rotasyonu anlaşmasına dayanıyor.

Toplantıya Naftali Bennett’in yakın çalışma arkadaşı Şalom Şlomo’nun katılması da tesadüf olarak görülmüyor. Şlomo’nun müzakere masasına davet edilmesi özel bir anlam taşıyor. Bennett, Netanyahu ile rotasyona gidilmeden Eisenkot’un başbakanlığında ulusal birlik hükümeti kurulmasını savunan isimlerin başında geliyor.

Ancak Likud içindeki bazı isimler, Eisenkot’un başbakanlığı talebini müzakerelerin ön koşulu değil, pazarlığın başlangıç pozisyonu olarak değerlendiriyor.

Maariv’e konuşan Likud içinden bir kaynak şöyle dedi:

Netanyahu görüşmelere kendisinin başbakan olması, en azından rotasyonda ilk sırada yer alması gerektiğini düşünerek geliyor. Eisenkot ve Bennett’in ekibi ise tam tersi bir tutumla masaya oturuyor; Eisenkot’un başbakan olmasını, Netanyahu ile rotasyon yapılmamasını ve kendisi için başka bir görev bulunmasını istiyor. Sonunda buluşma noktası rotasyon oluyor.

Rotasyon formülü ve ABD seçimlerinin etkisi

Aynı kaynağa göre rotasyonda ilk sırada kimin görev yapacağı sorusu ABD’deki siyasi gelişmelerden de doğrudan etkileniyor.

Likud’lu kaynak bu durumu şu sözlerle açıkladı:

ABD’deki seçimleri de hesaba katmak gerekiyor. Bizim tahmin ettiğimiz gibi Demokrat bir başkan seçildiği takdirde, bir sonraki Amerikan yönetimiyle Netanyahu’nun değil, Eisenkot’un muhatap olması için Eisenkot’un rotasyonda ikinci sırada yer alması daha uygun görünüyor.

Herzliya’daki temaslar, yeni hükümeti kurma mücadelesinin en kritik aşamasında gerçekleşti.

Netanyahu, Likud’u koalisyon denkleminde tutarak partisinin dışarıda bırakıldığı, Eisenkot liderliğinde bir hükümet kurulmasını engellemeye çalışıyor.

Likud görüşmeleri Eisenkot’un elini güçlendiriyor

Likud’la görüşmeler, Eisenkot’un Haredi (Ultra-Ortodoks) partilerle yürüttüğü müzakerelerde elini güçlendiren bir baskı aracı olarak da kullanılıyor.

Görüşmelerin önündeki en büyük engel ise askerlik yasası. Değişim Bloku’nda, kalıcı bir çözüm bulunana kadar Haredi asker kaçaklarına yönelik tutuklama ve celp işlemlerinin bir yıla kadar ertelenmesini öngören geçici bir düzenleme de değerlendirildi.

İsrail’de birlik hükümeti için yeni adres Dini Siyonizm

Bu sırada Bezalel Smotrich liderliğindeki Dini Siyonizm Partisi’ne, Yaşar Partisi’nden henüz resmi bir görüşme talebi ulaşmadı. Ancak parti yönetimi, siyasi boykotlara karşı olduğunu ve temel ilkeler ile hükümetin ana hatları üzerine somut diyaloğa açık olduğunu açıkladı.

Geçen hafta Knesset’teki tüm meclis gruplarına çağrı yapan Yaşar Partisi’nin, Likud’la yapılan toplantının ardından Dini Siyonizm Partisi’yle de benzer bir görüşme gerçekleştirmesi bekleniyor. Henüz görüşme için koordinasyon sağlanmış değil.

Öte yandan Dini Siyonizm kaynakları, Yaşar, Likud ve diğer partilerin katılımıyla ulusal birlik hükümeti kurulması, Dini Siyonizm’in ise muhalefette kalması ihtimalini de dışlamıyor.

“İsrail’i bu hale getiren Netanyahu’yla da birlik olur”

Koalisyon görüşmelerinin arka planını değerlendiren Maariv yorumcusu Ben Caspit ise kaleme aldığı analizde, özellikle bu son derece çalkantılı günlerde birlikten yana olduğunu ve her zaman bu çizgiyi savunduğunu belirterek, “Birlik olduğumuzda kimse bileğimizi bükemez.” değerlendirmesini yaptı.

Karşı karşıya kalınan zorlukların devasa boyutlara ulaştığına ve ülkede bugüne kadar inşa edilen neredeyse her şeyin ileri derecede bir yıkım sürecinden geçtiğine dikkat çeken Caspit, mevcut tabloyu şu sözlerle özetledi:

İsrail adı tüm dünyada zehirli bir hale dönüştü ve korkutucu bir hızla kan kaybediyor. ‘Mutlak zafer’ söylemlerine ve tehdidin ‘nesiller boyu’ ortadan kaldırılıp yıkıldığı yönündeki iddialara rağmen İranlılar tamamen sahada kalmaya devam ediyor. ‘Silahsızlandırıldığı, yenildiği, aşağılandığı ve ezildiği’ söylenen Hizbullah da varlığını koruyor. Hatta Hamas bile diğer tüm aktörler gibi hala İsrail’in çevresinde duruyor.”

Buna karşılık aynı durumun İsrail toplumu için söylenemeyeceğini vurgulayan Caspit, “Ülkeye katkı sunan, üreten ve orduda hizmet eden İsraillilerden oluşan bir kesim damla damla ülkeyi terk ediyor. Bu yüzden, burada tarif edilen tüm tablonun baş sorumlusu ‘Bibi’ (Netanyahu) ile bile olsa birlikten yana duruyorum.” ifadelerini kullandı.

Rol yapmadığına dair sunmaktan memnuniyet duymayacağı ancak mecbur kaldığı kanıtları bulunduğunu belirten yazar,geçmişteki tutumunu şöyle hatırlattı:

Geçmişte Benny Gantz ve Gabi Aşkenazi ‘el bombasının üzerine atlayarak’ o adımı attığında, sonunun kötü biteceğini tahmin etmeme rağmen ‘birlik’ denildiği için buna karşı çıkamadım ve destek verdim. Ardından 11 Ekim’de Gantz ve Eisenkot ‘mayın tarlasının üzerine atladığında’ da aynı desteği verdim. Netanyahu’nun her zaman ya başta ya da sonda soktuğunu bildiğim için sonunda onları da sokacağını öngörüyordum. Fakat o günlerde ‘yaklaşan arabanın farları karşısında donakalmış bir ceylan gibi’ felç geçiren, şaşkın ve ter içindeki Netanyahu’ya güvenmek imkansız olduğu için itiraz etme lüksüm bulunmuyordu. Nitekim sonunda akrep elbette soktu; ancak ben bugün de birliği destekliyorum.

Yargı reformu ve temel yasalar için yeni anayasal çerçeve öneriliyor

Bu tespitlerin ardından Likud, Yaşar, Beyahad ve Evimiz İsrail (Yisrael Beiteinu) partilerinin yanı sıra sağdan ve soldan Demokratlar ile Smotrich’in de dahil olabildiği Siyonist bir birlik hükümeti modeli çizen Caspit, bunun için gereken şartları şöyle sıraladı:

İlk yasa, hiçbir kekeleme ve bahaneye yer bırakmadan Devlet Soruşturma Komisyonu Yasası olmalı. İkinci yasa bundan sonrası için başbakanlık görev süresini iki dönemle sınırlandırmalı, üçüncü yasa ise gerçek bir askerlik yasası olmalı.Bunların hemen ardından, yargı sisteminde gerçek bir reform için yeni bir metin hazırlamak üzere tüm tarafların temsil edildiği geniş ve profesyonel bir ulusal konsey kurulmalı; eş zamanlı olarak mevcut yargı darbesi yasaları iptal edilmeli ve bu konseye bir yıl süre tanınmalı.

Konseyin tavsiyelerinin siyasi taraflar arasında uzlaşıyla kabul edildiği bu modelde herkesin bir şeylerden feragat etmesi gerektiğini belirten Caspit, kendisinin de dengeli bir “yüksek mahkeme kararlarını aşma maddesinden” (etgaberut) yana olduğunu açıkladı.

Önerilen bu mekanizmada bir yasanın “Temel Yasa” sayılması için muhalefetten en az 3 milletvekilinin oyu dahil olmak üzere en az 67 milletvekilinin nitelikli çoğunluğuyla kabul edilmesi gerekiyor. Bu yasa yalnızca Yüksek Mahkeme’nin tam kadro toplanarak alacağı nitelikli çoğunluk kararıyla iptal edilebiliyor ve Knesset bir yıl sonra 61 milletvekili çoğunluğuyla bu iptal kararını yeniden aşabiliyor. Böylece “de la şmata” olarak nitelendirilen uyduruk temel yasalar üzerindeki siyasi pazarlıkların son bulması ve devletin erkleri arasındaki dengenin sağlanması hedefleniyor.

Netanyahu’nun geçmişteki siyasi ortaklıkları ve bütçe boşluğu

Tüm bu maddelere ek olarak “küçük bir şart” daha bulunduğunu kaydeden Caspit, Netanyahu’nun rotasyonda ilk sırada başbakan olamayacağının altını çizdi:

Böyle bir şeye destek verenler benim gibi saflığın, birlik arzusunun ya da devletin iyiliğini istemenin arkasına saklanamaz; çünkü aynı hatayı defalarca tekrarlayan biri saf değil, ‘aptal’ durumuna düşer. Netanyahu’nun rotasyonda birinci sırada yer alması fikri daha önce birden fazla kez denendi ve başarısız oldu. Sadece rotasyonda da değil; siyasi geleceğini Netanyahu’nun ellerine teslim eden herkes hala o geleceği arıyor ve çok az kişi hikayeyi anlatmak üzere siyasi hayatta kalabildi. Netanyahu’nun ihanetine uğrayanların listesi; Nvidia CEO’su, Bill Clinton ve Donald Trump’ın metreslerinin toplam listesinin yirmi katından daha uzundur.

Somut örnekler üzerinde durulan yazıda, bir dönem “Buzi” lakabıyla tanınan İzak Herzog’un bile hükümete katılmak için Netanyahu ile bir buçuk yıl boyunca uzun, gizli, yorucu ve ayrıntılı müzakereler yürüttüğünü hatırlatan Caspit,yaşananları şöyle aktardı:

İmzadan bir saniye önce Netanyahu, onun yerine Avigdor Lieberman’ı hükümete aldı ve Herzog kendisinin Netanyahu’nun satranç tahtasında bir piyon olduğunu anladı. O dönem Kadima Partisi’nin lideri olan Şaul Mofaz da aynı nitelikte bir deneyim yaşadı. Knesset’in feshedilmesi yasası ilerlemeye başladıktan sonra askerlik yasası ve birlik hükümeti vaadiyle Netanyahu hükümetine katıldı. Uykusuz geçen bir gecenin sabahında kurulan birlik hükümetinin ardından Mofaz öğle saatlerinde gerçeği gördü; bu süreçten ne askerlik yasası ne de birlik çıktı, yalnızca Mofaz’ın siyasi sonu geldi.

Netanyahu’yu tanımasına ve onun “jet motorlu bir bukalemun” hızıyla deri değiştirebildiğini bilmesine rağmen birlikten yana olduğunu belirten Caspit, daha 1990’lı yıllarda onun hakkında yazdığı değerlendirmeyi hatırlattı:

Netanyahu birine ihtiyaç duyduğunda pencerenin altında serenatlar söyleyen, parlayan gözlerle etrafında pervane olan ‘ateşli bir Latin aşık’ gibi davranır. Ancak ihtiyacının bittiği saniyenin onda biri içinde o kişi kendisi için yok hükmüne geçer. Ondan nefret etmez, sadece varlığını unutarak görmezden gelir. ‘Bir şekel çeyrek kuruşluk bir psikolog’ gözüyle bakıldığında bunu kasten yapmaz; doğası böyle kurulmuştur.

Benny Gantz’ın, Netanyahu’nun bugünküne korkutucu derecede benzeyen yalvarma turunun ve meşhur “numara yok,hile yok” sözlerinin ardından dönüşümlü hükümet anlaşmasını imzaladığında yaşananlar da analizde yer aldı. Gantz’ın hükümetin kurulduğu gün başbakan olarak yemin etmesi ve ek bir oylamaya gerek kalmadan devir teslimin otomatik gerçekleşmesi dahil her şeyin güvenceye alındığı anlaşmada, Gantz’ın ekibinden bazı isimlerin tek bir boşluk keşfettiği ve hükümetin yalnızca devlet bütçesinin geçmemesi senaryosunda düşebildiği kaydedildi. Caspit, o dönem İsrail koronavirüs krizinin ortasındayken yaşanan süreci şu sözlerle anlattı:

Gantz çevresindekilere ‘Koronavirüs günlerinde ülkeyi bütçesiz bırakacağına inanıyor musunuz?’ diye sordu. Cevabı bekleseydi, Bibi’yi yakından tanıyanların ‘Evet, inanıyoruz, seni sokmak için her şeyi yapıyor’ dediğini duyacaktı. Ancak Gantz buna inanmadı ve sonu herkesçe biliniyor. Bu nedenle Netanyahu’nun tüm bedeli peşin ve tercihen faiziyle ödemediği her anlaşma, sonunda bir ‘saadet zinciri dolandırıcılığına’ dönüşür ve bu yüzden rotasyonda ilk başbakan olamaz.

Azınlık hükümeti seçeneği tartışılıyor

Yazıyı kaleme almadan bir saat önce Netanyahu’nun Twitter ve Facebook sayfalarında hala “Sağ ya da Filistin” yazılı kapak fotoğrafının durduğunu gördüğünü ve bunu internette paylaştığını belirten Caspit şu ifadeleri kullandı:

Şimdi ‘elden ele, kalpten kalbe’ diyerek el uzatan kişi bu. Başbakanlık Konutu’nda ‘utanma duygusu satın almak için bütçe ayrılmadığından’ yarım dakika içinde her iki sayfa da düzeltildi ve ‘Sağ ya da Filistin’ görseli hiç var olmamış gibi buharlaştı.

Üstelik Netanyahu’nun seçim kampanyası boyunca birlik hükümetini tamamen reddedip küçümsediği, inkar ettiği ve alaya aldığı halde, bugün her gün yaptığı konuşmalarda ve yayınladığı videolarda “kampanya sırasında da birlik hükümeti çağrısı yaptım” iddiasını sürdürdüğüne dikkat çeken yazar, değerlendirmesine şöyle devam etti:

Neredeyse anında yakalandığını ve her şeyin kayıt altında olduğunu bildiği halde soğukkanlılıkla ve yüzü kızarmadan yalan söyleyebilmesi, onu herhangi bir rotasyonda birinci sıraya, hatta bana göre ikinci sıraya bile uygun olmaktan çıkarıyor. Daha önemli gerekçe ise Netanyahu’nun artık devletin taşıma kapasitesini aşan ağır bir yüke dönüşmesi.İsrail’in sırtı artık onu taşıyamıyor; o ‘şişman adam’, İsrail ise ‘zayıf adam’ konumuna düştü. Adı bugün Mikronezya ve Somaliland dışında dünyanın her yerinde tepki ve hatta dehşet uyandırıyor. ABD’deki en yakın dostlarımız bile ona tahammül edemiyor; İsrail destekçisi Demokrat Senatör Chuck Schumer ve diğer pek çok isim uzun zaman önce onu istifaya çağırdı. Netanyahu dünyanın yarısında aranıyor, hakkında tutuklama kararları bulunuyor. İsmi küresel çapta İsrail’e atılan tüm iftiralarla eş anlamlı hale geldi ve Netanyahu’nun kötü markası, İsrail’in olumlu markasını hiçbir iz bırakmadan yuttu.

Tüm bunlara rağmen Netanyahu’nun şartsız, “tarihi ortaklar” olmadan, dışarıda kalması gereken İtamar Ben-Gvir ve yargı darbesi yasaları olmaksızın rotasyonda ikinci sırayı kabul etmesi halinde buyurup gelebileceğini belirten Caspit, böyle bir teklif reddedilemeyeceği için bu hatanın üçüncü kez yapılabileceğini kaydetti.

Son olarak iş kendisine kalsa Gadi Eisenkot’un gelecek hafta Değişim Bloku’ndaki 4 parti ve Arap partilerinin dışarıdan desteğiyle hükümeti kurup ülkeyi onarmaya başlayacağını belirten yazar, önceki Değişim Hükümeti’ni yıkan “zehir makinesi” olaylarını yaşamış olmasına rağmen bugünkü durumun tamamen farklı olduğunu vurguladı:

Karşı tarafın elinde 61 yerine sadece 53 sandalye varken ve dışarıdaki tüm milletvekilleri Netanyahu’yu kendi varlıklarına yönelik gerçek ve varoluşsal bir tehdit olarak görürken hükümeti devirmek çok zor. Böyle bir hükümet sahada fiili durum yaratıp beklenen ve beklenmeyen her yöne doğru genişleyebilir. Bu yüzden Avigdor Lieberman aklını başına toplayıp daha önce Araplarla İsrail’e sadece iyilik getiren bir hükümette oturduğunu hatırlayana kadar sabredilmeli ya da önerdiğim birlik hükümeti formülüne gidilmeli.