PDF olarak indirmek için yazdırma penceresinde hedef olarak “PDF olarak kaydet” seçeneğini işaretleyin.
2025 ve 2026’daki savaşlar, İran’ı karşılık vermeye dayalı savunma çizgisinden inisiyatif alan yeni bir askerî doktrine yöneltti.

Devletler askerî stratejilerini, bir yandan kendi iç kapasitelerini, diğer yandan stratejik çevrelerinin dayattığı meydan okumaları kapsayan bir dizi değişkene göre oluşturur. Güvenliklerini ve çıkarlarını etkileyebilecek beklenmedik gelişmelerin önüne geçmek için bu iki unsuru da sürekli değerlendirmeleri gerekir. Bu nedenle devletler, kapasitelerini ve tehditleri düzenli olarak gözden geçirir; bu değerlendirmeleri yayımlasalar da yayımlamasalar da süreç devam eder. Söz konusu değerlendirmeler zaman içinde dış politika yönelimlerini etkiler, onlara yeni öncelikler ve özellikler kazandırır.
Genel yönelimlerde değişiklik yapmak zor ve maliyetli bir süreç olduğundan, devletler bir çizgiden diğerine ancak değişimi zorunlu kılan bir ihtiyaç doğduğunda geçer. Mısır’ın İsrail karşıtı, birlikçi Arap milliyetçiliği çizgisinden Camp David’e yönelmesi için 1967 yenilgisi, Cemal Abdunnasır’ın ölümü ve Enver Sedat’ın iktidara gelmesi gerekti. İran’ın Batı blokuna bağımlılıktan “Ne Doğu ne Batı” sloganıyla ifade edilen tarafsızlığa geçişi ise büyük bir devrimi gerektirdi. Bu tür değişimler stratejik çevrenin boşluğunda gerçekleşmez; geçişin mantığını gören ve kabul eden ya da ona itiraz etmeyen bir halk desteği üzerine kurulur.
Haziran 2025 ve Şubat 2026’da İran’a karşı yürütülen savaşlar, ülkenin yönelimini ve buna bağlı askerî doktrinini değiştirmeye iten büyük dönüşümler arasında değerlendirilebilir. Tahran, onlarca yıl boyunca kapsamlı bir savaşa sürüklenmemek için karşılık verme ve caydırıcılık üzerine kurulu savunma doktrinini sürdürdü. Bu doktrin, düşmanı caydırmak üzere tasarlanmış kapasitelere yatırım yapılmasını beraberinde getirdi. Sekiz yıl süren Irak savaşı sonrasında şekillenen bu doktrin, İran’ın dış politikasına dört on yıl boyunca yön veren iki stratejik yaklaşım doğurdu: Birincisi, geniş çaplı bir savaşa girmek ne pahasına olursa olsun önlenmeliydi. İkincisi, ilk hedefi gerçekleştirebilmek için İran caydırıcılığı güvence altına alacak silahlarını kendi ülkesinde üretmeliydi.
İran, Irak ve Suriye’deki yöneticilerinin, ülke içindeki bilim insanlarının hedef alınmasının ardından gerilimi tırmandırmaktan kaçındı. Ancak bu siyaset, İran’ın caydırıcılığını aşındırdı. İran her geri adım attığında düşmanları ilerledi ve sonunda ülkeye karşı iki savaş başlattı.
Böylece İran, önlemeye çalıştığı ve kapasite geliştirerek engellemek istediği durumla karşı karşıya kaldı. Bununla birlikte, İsrail ve ABD’nin aşamalı hareket etmesi, İran’a zayıf noktalarını gidermek ve saldırgan için maliyetli olacak 40 günlük savaşa hazırlanmak üzere zaman kazandırdı. İran böylece caydırıcılığının aşınmasına izin vermemeye, aynı zamanda düşmanlarının ve bölgedeki araçlarının kapasitesine zarar vermeye yöneldi. Tahran’ın uzun süre kaçındığı büyük kırmızı çizgi aşıldı: ABD güçleri ve kapasitesi doğrudan hedef alındı. İsrail ve ABD, farkında olmadan İran’a ve stratejik çevresine, ülkeyi atılım ve inisiyatif almadan savunma ve karşılık verme üzerine kurulu askerî doktrine mahkûm eden çerçeveden kurtulma imkânı sağladı. Ülkeye yönelik saldırı, Tahran’daki yeni yönetime de daha belirgin bir motivasyon ve yeni bir askerî doktrinin temellerini atmak için daha geniş bir hareket alanı verdi. Bu doktrin, 40 günlük savaşın başlıca ürünü sayılabilir.
Tahran, askerî doktrini ve ekonomik öncelikleri doğrultusunda savaşı önlemek için elinden gelen her şeyi yaptı. Bu çabaların halkın yaşananlara bakışında büyük etkisi oldu. Halk, ülkesinin yetkililerinin son ana kadar müzakere yoluyla savaşı önlemeye çalıştığını gördü; buna rağmen savaş dayatıldı. Bunun sonuçlarından biri, ekonomik siyasete yönelik tüm itirazlara karşın halkın bayrak etrafında kenetlenmesi oldu. Bu, her savaşta temel bir dayanaktır. İsrail ve ABD’nin planladığı gibi İran’da sokaklar birlik içinde olmasaydı, savaşmaya hazırlık olumsuz etkilenir ve savunma kapasitesinin önemli bir bölümü dağılırdı. Saldırganlar, “gökyüzüyle yeryüzünün birleşmesini” bir savaş stratejisi olarak açıkça dile getirdi.
Bayrak etrafında kenetlenme, İran’ın savaş sırasında bütünlüğünü ve direncini korumasında büyük rol oynarken ülkenin savunma doktrinindeki dönüşüme de meşruiyet sağladı. Bu konu bugün İran sokaklarında konuşuluyor ve stratejik tartışmalarda da merkezi bir yer tutuyor. Böylece savaşın başlamasıyla birlikte ülke içinde değişimin zemini hazır hale geldi. Ekonomik meselelerle meşgul olsa da halk, dış politika yöneliminin değiştirilmesine ve ülkenin savunma doktrininin yeniden biçimlendirilmesine öncelik verilmesini meşru görmeye başladı.
Böylece Tahran, savunma doktrinini değiştirmeye yönelik adımlar attı. Bu değişim, düşmanlarına ve onların bölgedeki varlığına karşı farklı bir tutum benimsemesini gerektiriyor. Bugün bu yaklaşım Hürmüz’le başlayıp füze programı ve diğer savunma programları üzerinden ilerleyen, nükleer programa ulaşan üç başlıkta özetlenebilir.
Hürmüz Boğazı’nda Tahran, İran’ın izin vermediği geçişleri engellemeye yönelik adımlarını artırdı. Daha önce İran’ın karşılıklarında gözettiği çevresel ve güvenlik kaygıları geri plana itilirken, gemileri hizmet dışı bırakmayı amaçlayan saldırılar yoğunlaştı. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı’nın korumasını kabul eden gemiler, aylarca hizmet dışı kalma riskiyle karşı karşıya. Washington’ın taahhütlerinden geri dönmesi ve oldubitti dayatmaya çalışması bu tırmanışa yol açtı. İran ise bunu kabul etmek yerine düşmanına oldubitti dayatıyor.
Füze programı kapsamında İran’ın ekim ve kasım aylarında haftalarca süren füze tatbikatları devam etti. Ardından İran’da füzelerin menziline ilişkin 2 bin kilometrelik sınırlamanın sona erdiği açıklandı. Tümgeneral Muhsin Rızai de İran’a yeni bir saldırı düzenlenmesi halinde bölge dışındaki ABD üslerinin hedef olacağını söyledi. İran’daki askerî tartışmalarda, önceki savaşta üslerini açarak ve ABD savaş uçaklarına lojistik destek sağlayarak savaşa katılan bazı Avrupa ülkeleri de birkaç kez gündeme geldi. İran’ın açıklaması, saldırıya katılmanın mesafe ne kadar uzak olursa olsun cezasız kalmayacağı anlamına geliyor.
Nükleer alandaysa İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı müfettişlerinin nükleer tesislerini ziyaret etmesini reddediyor ve tesislerin Haziran 2025’te hedef alınmasının ardından programını çevreleyen belirsizliği koruyor. Tahran, saldırıya uğramış nükleer tesislerin ziyaretine ilişkin bir protokol bulunmadığını ve programa yönelik tehdidin sürdüğünü söylüyor. İran’da nükleer silah edinilmesini isteyen halk ve seçkin çevrelerin taleplerinin artması, Washington üzerindeki baskıyı daha da ağırlaştırıyor. Bu taleplerin son örneği, Liderlik Uzmanlar Meclisi’nin ülkenin savunma doktrininin değiştirilmesini ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan çıkılmasını tavsiye eden açıklaması oldu. Böyle bir ortamda Tahran, ABD şartlarını yerine getirmeden nükleer programı hakkında konuşmayı reddediyor. İran’ın teslimiyet şartları olarak gördüğü bu taleplerin, nükleer program üzerine yapılacak “müzakerelerin” önünü açacağını düşünüyor.
Geçen nisandan bu yana kesintisiz devam eden askerî hazırlıkların ortasında Yüksek Lider’in açıklaması, Tahran’ın savunma doktrinindeki dönüşümü karşılık verme çizgisinden inisiyatif alma yönüne taşıdı. Devrim Lİderi, İran ile ABD arasında süregelen “ne savaş ne barış” durumunun sona erdirilmesi gerektiği yönünde talimat verdi. Bu talimatın temelinde ülkeye uygulanan ablukanın sona erdirilmesi bulunuyor. Söz konusu talimatı İran’ın yedi şartındaki ısrarıyla birlikte ele alıp Washington’ın bu şartları kabul etmesinin güçlüğünü de hesaba katarsak, İran’ın askerî ablukayı sona erdirmek için inisiyatif alan bir adım atmaya hazırlandığını görürüz. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf’ın, ABD ablukasını kırmanın topyekûn bir savaşa girmeye değeceğini söylediği aktarıldı. General Muhsin Rızai ise ablukayı savaş eylemi olarak tanımladı ve Tahran’ın onu güç kullanarak kıracağını söyledi.
Bu, yeni bir doktrin ve askerî eylem biçiminin tablosudur. On yıllar boyunca yaptırımlar altında inleyen ve Washington’a karşı adım atmayan İran, bugün boğazı kapattı ve Trump’ın seçim yenilgisinde etkili oldu; bunu, savaş çıkma ihtimaline rağmen yaptı. Daha önce Dahiye’yi kırmızı çizgi olarak belirlemişti; bu çizginin muhtemelen gelecek çatışmalarda güneyi de kapsayacak şekilde genişletilmesi bekleniyor. İran, savaş çıkma ihtimaline rağmen İsrail saldırısına füzelerle karşılık verdi. Bugün ablukayı savaş hedefi olarak belirliyor; Yüksek Lider de ülkenin askerî komutanlarına, İran’ın daha önce alışık olduğu karşılık verme yaklaşımından farklı olarak, gelecek savaşta “hedeflere ulaşılması” gerektiğini söylüyor. Bu yeni doktrin, dış politika yönelimindeki değişimi ifade ediyor: İran’a ve müttefiklerine doğrudan ya da saldırgana kolaylık sağlama ve yardım etme yoluyla dolaylı biçimde yönelen eylemler, stratejik düzeyde bedelsiz kalmayacak. Bu yaklaşım bir yandan düşmanı zayıflatmayı, diğer yandan bölge genelinde direnişin imkânlarını artırmayı amaçlıyor. Ülke içinde halk bu yönelimi desteklerken, seçkin çevreler de onu daha akılcı ve güçlü kılmak için çaba gösteriyor.
Çeviri: YDH