İran’dan UAEA’ya nükleer tesis denetimi için protokol şartı

YDH- İran Atom Enerjisi Kurumu (AEOI) Başkanı Muhammed İslami, ABD ve İsrail tarafından bombalanan nükleer tesislerini Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) denetlemesine izin vermeyeceklerini belirtti.

İranlı yetkili, ajansın saldırıya uğramış tesislerin denetlenmesine ilişkin özel bir protokol hazırlayıp resmen onaylaması gerektiğini söyledi.

İslami, çarşamba günü yaptığı açıklamada, İran Meclisi tarafından çıkarılan yasanın artık Tahran’ın UAEA ile ilişkilerini düzenleyen hukuki çerçeveyi oluşturduğunu ve İran’ın bu çerçeve doğrultusundaki tutumunu ajansa resmen bildirdiğini söyledi. İslami bu açıklamaları, “Hükümet Haftası” kapsamında İran Atom Enerjisi Kurumu’nun (İAEK) dört teknolojik başarısının tanıtıldığı törende yaptı.

UAEA henüz denetim protokolünü belirlemedi

IRNA’nın aktardığına göre İslami, saldırıya uğrayan tesislerle saldırıya uğramayan tesisler arasında ayrım yaptı. Askeri saldırıya maruz kalan tesislerin UAEA’ya kayıtlı olduğunu ve saldırılardan önce düzenli denetimlerden geçirildiğini belirten İslami, saldırıya uğramayan tesislerde ise İran’ın Güvenlik Denetimleri Anlaşması kapsamında gerekli denetimlerin halihazırda gerçekleştirildiğini söyledi.

İslami’ye göre saldırıya uğrayan tesisler farklı bir durumda. Meclis yasasının oluşturduğu çerçeve uyarınca İran, bombalanmış bir tesiste herhangi bir denetimin gerçekleştirilebilmesi için önce UAEA’nın bu tesislerin güvenliği ve emniyetiyle nasıl ilgileneceğini netleştirmesi ve uygulayacağı özel protokolü açıklaması gerektiğini savunuyor. İslami, ajansın henüz böyle bir protokol hazırlamadığını söyledi.

İslami ayrıca, İran’ın halen savaş halinde olduğunu ve savaşın sona erdiğinin ya da nükleer tesislerinin güvenlik durumunun istikrara kavuştuğunun söylenebileceği bir noktaya henüz ulaşılmadığını belirtti. İslami, saldırıya uğrayan tesisler için bir denetim protokolünün bulunmamasını doğrudan bu duruma bağladı.

İslami, ABD ve İsrail’in İran’a, yıkıma uğrayan tesislere UAEA’nın erişimine ve denetimine izin vermesi yönünde baskı yaptığını söyledi. Bu baskının amacının ise askeri saldırıların hedef aldığı tesislerin mevcut durumunu belirlemek olduğunu ifade etti.

İran ile UAEA arasında son yıllarda artan gerilim

İslami’nin ortaya koyduğu koşullar, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ile Tahran arasında bir yılı aşkın süredir kötüleşen ilişkilerin devamı niteliğinde.

Şubat 2025’te İran Atom Enerjisi Kurumu, dünya genelindeki nükleer tesislerin yüzde 3’ünden daha azını oluşturmalarına rağmen UAEA denetimlerinin yaklaşık dörtte birinin İran’daki nükleer tesislere yönelik olduğunu bildirdi.

İlişkiler, Haziran 2025’te UAEA’nın İran aleyhine bir yükümlülüklere uymama kararı çıkarmasıyla daha da kötüleşti. Karar, İsrail’in İran’a yönelik saldırısından bir gün önce alınmıştı. Tahran, ajansı İsrail rejimine diplomatik kılıf sağlamakla suçladı ve UAEA ile paylaştığı hassas nükleer verilerin İsrail istihbaratına sızdırıldığını belirtti. İranlı yetkililer, bu sızıntıların nükleer bilim insanlarına yönelik suikastlara katkıda bulunduğunu vurguladı. İran daha sonra ajansla iş birliğini askıya aldı ve Genel Direktör Rafael Grossi’nin tesislerine girişini engelledi.

Mısır, Eylül 2025’te Kahire Anlaşması aracılığıyla ilişkilerde kısmi bir normalleşme sağladı. Bu anlaşma kapsamında UAEA, saldırıların yasa dışı olduğunu kabul etti. Ancak ABD ve Avrupa’nın üç büyük ülkesi (E3) yeni bir kınama kararı çıkarınca Tahran, birkaç hafta sonra anlaşmayı sona erdirdi.

Mevcut savaş 28 Şubat’ta başladığında ise UAEA yine saldırganlığı kınamaktan kaçındı ve bunun yerine her iki tarafa da itidal çağrısında bulundu.

Savaş sırasında İran Atom Enerjisi Kurumu sözcüsü Behruz Kemalvendi, ajansın sessizliğinin “suç ortaklarıyla” iş birliği anlamına geldiğini söyledi. Kemalvendi, İran’ın nükleer tesislerine yönelik saldırıların sürmesinin yaratacağı sonuçlar konusunda UAEA’ya 12 mektup gönderdiğini açıkladı.

Kemalvendi ayrıca, Buşehr nükleer santralinin dört kez vurulduğunu ve santralin çevresine düzenlenen bir saldırıda bir güvenlik görevlisinin hayatını kaybettiğini belirtti.