İsrail-Kıbrıs-Yunanistan elektrik hattına ABD desteği

YDH- İsrail merkezli Globes gazetesinin haberine göre, Doğu Akdeniz’de İsrail, Kıbrıs Rum Yönetimi ve Yunanistan’ın elektrik şebekelerini birbirine bağlamayı amaçlayan “Büyük Deniz Elektrik Bağlantı Projesi” (Great Sea Interconnector) projesine yönelik ABD ve Fransa’nın desteği son dönemde artarken, Türkiye’nin projeye karşı çıkışı nedeniyle planın hayata geçirilmesi yıllardır gecikiyor.

2022’de başlatılan proje kapsamında Doğu Akdeniz’in deniz tabanına yaklaşık 1.200 kilometrelik elektrik kablosu döşenmesi ve Girit üzerinden Kıbrıs ile İsrail’in elektrik şebekelerinin Avrupa’ya bağlanması planlanıyor.

Projenin savunucuları, özellikle İsrail açısından İran’la yaşanabilecek gerilimlerde enerji altyapısının zarar görmesi ihtimaline karşı alternatif bir elektrik bağlantısı oluşturulmasını “stratejik bir avantaj” olarak değerlendiriyor.

Ancak proje, yalnızca teknik ve ekonomik engellerle değil, Doğu Akdeniz’deki “egemenlik ve deniz yetki alanı” anlaşmazlıklarıyla da karşı karşıya.

Globes, Türkiye’nin Yunanistan’ın deniz yetki alanlarına ilişkin yaklaşımını ve Kıbrıs meselesini projenin önündeki temel engeller arasında gösteriyor.

Gazete, Türkiye’nin Yunan adalarının kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge haklarına ilişkin tutumunu eleştirirken, Ankara’nın Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin deniz yetki alanlarındaki haklarını da savunduğunu aktarıyor.

Türkiye’nin projeye yönelik itirazlarının, Doğu Akdeniz’deki enerji kaynakları ve deniz yetki alanları üzerindeki daha geniş anlaşmazlığın bir parçası olduğu görülüyor. Bu nedenle elektrik kablolarının döşenmesi girişimleri, yalnızca enerji altyapısı meselesi olmaktan çıkarak “bölgesel egemenlik” rekabetinin bir unsuruna dönüşmüş durumda.

Proje yıllardır beklemede

ABD Dışişleri Bakanlığı, Doğu Akdeniz’de enerji güvenliği ve iş birliğini desteklediğini açıklarken, ABD Kongresi’ndeki bazı milletvekilleri Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile ABD Uluslararası Kalkınma Finans Kurumu’na projeye destek verilmesi çağrısında bulundu.

Fransız altyapı yatırım şirketi Meridiam de bu ayın başında projeyi geliştiren şirkette çoğunluk hissesini elde etti. Yunanistan’ın elektrik iletim şirketi ADMIE ise projedeki stratejik ortaklığını sürdürüyor.

Projenin başını çeken şirket ile ADMIE, Fransız kablo üreticisi Nexans ile de çalışmaların hızlandırılması amacıyla anlaşma imzaladı. İlk aşamada deniz tabanında yapılması gereken araştırmaların tamamlanması planlanıyor.

Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis projeye güçlü destek verirken, Atina bunu özellikle Avrupa Birliği’ne bağlı olmayan tek AB ülkesi olan Kıbrıs Rum Yönetimi’nin enerji güvenliği açısından önemli görüyor.

Ankara ile Atina arasında gerilim

Globes, Türkiye ile Yunanistan arasındaki deniz yetki alanı anlaşmazlığının projeyi doğrudan etkilediğini savunuyor. Gazeteye göre Ankara, Yunan adalarının deniz yetki alanlarına ilişkin yaklaşımını kabul etmiyor ve Doğu Akdeniz ile Ege’de kendi tezlerini öne çıkarıyor.

Kıbrıs meselesi de anlaşmazlığın bir diğer boyutunu oluşturuyor. Gazete, 1974’teki gelişmelerin ardından adanın fiilen bölündüğünü ve 1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ilan edildiğini hatırlatıyor. Ankara’nın KKTC’nin deniz yetki alanları ve enerji kaynakları üzerindeki haklarını savunması, Doğu Akdeniz’deki enerji projelerinin önündeki siyasi anlaşmazlıklardan biri olarak sunuluyor.

Tel Aviv Üniversitesi’ndeki Moshe Dayan Merkezi ile Kudüs Strateji ve Güvenlik Enstitüsü’nde Türkiye uzmanı olan Hay Eytan Cohen Yanarocak ise Ankara’nın enerji altyapısındaki hamlelerinin Türkiye’nin bölgedeki etkisini uzun vadede artırmayı hedeflediğini ileri sürdü.

Yanarocak, Globes’a yaptığı değerlendirmede, Türkiye ile Kuzey Kıbrıs arasındaki su boru hattının ardından doğal gaz altyapısının da gündeme geldiğini ve bunun Doğu Akdeniz’de Ankara’nın etkisini kalıcılaştırabileceğini savundu.

Kablo girişimi gerilimi artırdı

Yunanistan ile Türkiye arasındaki gerilim, geçen yıl elektrik kablolarının döşenmesi girişimi sırasında da ortaya çıktı. Yunanistan, Kaşos ve Kerpe adaları arasındaki bölgede çalışma yürütmek üzere İtalyan NG Worker gemisini bölgeye gönderdi. Türkiye ise kabloların döşenmesi halinde bunların kesileceği tehdidinde bulundu. Bunun üzerine Atina herhangi bir çatışmayı önlemek amacıyla çalışmaları durdurdu.

Ancak Yunanistan’ın son dönemde Türkiye’ye karşı daha sert bir tutum benimsediği belirtiliyor. Bu değişimin nedenlerinden biri, Ankara’nın Ege Denizi’nde “deniz rezervleri” oluşturulacağını açıklaması.

Yunanistan Dışişleri Bakanı Giorgos Gerapetritis, Türk girişimini “hukuka aykırı ve kabul edilemez” olarak nitelendirerek, Yunanistan’ın egemenlik haklarına yönelik herhangi bir ihlale karşılık vereceklerini söyledi.

Buna karşılık Globes’un aktardığı uzman değerlendirmesinde, Türkiye ile Yunanistan arasındaki rekabetin özellikle deniz hukukunun uygulanması ve Doğu Akdeniz’deki yetki alanlarının paylaşımı konusunda uzu süredir devam ettiği belirtildi.

İsrail projeden enerji güvenliği bekliyor

İsrail Enerji ve Altyapı Bakanlığı ise “Büyük Deniz Elektrik Bağlantı Projesine” stratejik önem atfediyor. Bakanlığa göre proje, İsrail’in elektrik şebekesinin Kıbrıs üzerinden Yunanistan ve AB’ye bağlanmasını sağlayacak.

Ancak İsrail ve Kıbrıs Rum Yönetimi açısından projenin maliyet-fayda analizinin henüz tamamlanmadığı, ardından ülkeler arasında maliyet paylaşımına ilişkin müzakerelerin yapılacağı ve AB’den hibe başvurusunda bulunulacağı belirtiliyor. Dolayısıyla İsrail’in projeye nihai maliyetinin henüz belirlenmediği kaydediliyor.

İsrail tarafı, kablonun 2034 yılında elektrik taşımaya başlamasını öngörüyor.

Böylece İsrail’in Avrupa elektrik şebekesine bağlanma planı, yalnızca enerji arzını çeşitlendirme girişimi olmaktan çıkıp Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanları, Kıbrıs sorunu ve bölgesel güç rekabetinin kesiştiği tartışmalı bir projeye dönüşüyor.