Hamas'ın el-Mecd'i: Kapsamlı bir tarihçe

YDH — Devlet dışı aktörler, siyasal İslam ve İslami Direniş Hareketi - Hamas tarihi üzerine yoğunlaşan; çevirmen ve siyaset felsefesi alanında uzman bir akademisyen olan Mücemma Hareket, Filistin direniş tarihinin en gizemli ve kritik yapılarından biri olan, günümüzde Kassam Tugayları'nın istihbarat damarını oluşturan "el-Mecd" örgütünü kapsamlı bir şekilde ele aldığı araştırmasında, bu istihbarat ağının yalnızca sokaklardaki casus avından ibaret olmadığını; hücre evlerinden işgal hapishanelerine kadar uzanan derin ve sistematik bir yapı olduğunu belgeliyor. 

---

El-Mecd (مجد), tam anlamıyla “Cihat ve Davet Örgütü” olan, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin Şeyh Yasin ile ilişkili kanadı tarafından kurulan istihbarat örgütü “Munaẓẓamat al-Jihād wa-l-Daʿwa” (منظمة الجهاد والدعوة) isminin bir kısaltmasıdır.

Günümüzde, Şehit İzzeddin el-Kassam Tugayları'nın daha geniş yapılanmasının bir bileşeni olarak istihbarat ve karşı istihbarat toplama faaliyetlerini sürdüren el-Mecd, belki de en çok, askerî kariyerinin ilk yıllarında bu örgüte öncülük eden ve Gazze Şeridi'nde işgalcilerle işbirliği yapan ajanları tespit edip etkisiz hâle getiren merhum Hamas siyasi büro lideri Yahya es-Sinvar tarafından şekillendirilmiş olmasıyla bilinmektedir.

Belirtmek gerekir ki el-Mecd, Filistin Müslüman Kardeşleri içindeki daha önceki iki oluşumdan ortaya çıkmıştır: Salih'in 1983'teki biçimiyle “Davet Güvenlik Birimi” [Cihâz Emn ed-Da've] olarak tanımladığı bir güvenlik birimi (Cihâz el-Emn) ve ayrı bir askerî birim (el-Cihâz el-Askerî). Salah Şehade, her ikisinin de başlangıcını 1980-1981 yıllarına dayandırmakta ve 1986'da hapishaneden tahliye edilmesinin ardından el-Mecd adı altında birleşmelerini anlatmaktadır.

Bununla birlikte, örgütün kuruluşunun kesin tarihi mevcut literatürde hâlen tartışmalıdır. Bu çalışma, örgütün ne zaman kurulduğunu netleştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma aynı zamanda, el-Mecd'in işgal hapishanelerindeki varlığına da ışık tutmaktadır ki bu konu bugüne kadar ne akademik bir değerlendirmeye tabi tutulmuş ne de herhangi bir ikincil kaynakta belgelenmiştir.

El-Mecd ne zaman kuruldu ve öncülleri nelerdi?

Beyrut'taki el-Zeytune Araştırma ve Danışmanlık Merkezi müdürü ve önde gelen Hamas araştırmacılarından biri olan Dr. Muhsin Muhammed Salih, Hamas'ın tarihi ve siyasi düşüncesi üzerine son derece önemli bir esere yaptığı katkıda şunları yazmaktadır:

[Hamas'ın] askerî kanadının kuruluşunun ilk öncülleri, 1980 yılında liderliğin bazı kadrolarını askerî eğitim için yurtdışına göndermesiyle ortaya çıktı.

Şeyh Ahmed Yasin, Gazze Şeridi'nde başlangıçta Abdurrahman Temraz ve ardından Salah Şehade tarafından yönetilen askerî kanadı kurdu. İsrail makamları Şeyh Ahmed Yasin'i İsrail'e düşman bir örgüte üye olmak ve silah bulundurmak suçlarından tutukladı ve 13 yıl hapis cezasına çarptırdı. Yasin, Filistinli direniş güçleri ile İsrail arasında 20 Mayıs 1985 tarihinde yapılan esir takasında serbest bırakıldı.

Askerî kanat 1986 yılında “Filistinli Mücahitler” adıyla yeniden inşa edilerek faaliyete geçirildi ve 1987 İntifadası'ndan önce, özellikle silah toplama ve savaşçı yetiştirme alanlarında operasyonlara başladı. Müslüman Kardeşler'in Gazze Şeridi'ndeki güvenlik birimi (MAJD [el-Mecd]), direniş faaliyetlerinin bir parçası olarak 1981 yılında kuruldu ve 1985 yılında yeniden yapılandırılarak genişletildi.

1981 yılı en erken tarihtir ve Komutan Salah Şehade'ye göre Filistin Müslüman Kardeşleri'nin on yılı aşkın bir sivil kurum inşası sürecinden sonra silahlı direniş faaliyetine başladığı yılla örtüşmektedir. Şehade şunları aktarmıştır:

[…] [Filistin Müslüman Kardeşleri'nin] askerî kanadına gelince, o da 1981 yılında kuruldu. Bir tabanca, bir bomba ve bir ya da iki adet Carl Gustaf geri tepmesiz tüfekle başladı. Ancak Yüce ve Celil olan Allah, elimizdeki az imkânı bereketlendirdi, biz de güç toplamaya ve işgale karşı operasyonlar düzenlemeye hazırlanmaya başladık [...] Böylece silah toplama süreci başladı.

Ancak ne yazık ki Şehade, tanıklığında "el-Mecd" isminden doğrudan yalnızca bir kez bahsetmektedir ve bu da örgütün, kendisinin 1986'da işgal zindanlarından kurtulmasının ardından yeniden yapılandırılmasıyla ilgilidir. Şehade, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin benimsediği ilk adlandırmanın "İslami Direniş Hareketi" olduğunun altını çizmekle birlikte, manidar bir şekilde, serbest bırakıldığında daha önceki bir örgütü yeniden inşa ettiğini belirterek şu ifadeleri kullanmaktadır:

Hapishaneden çıktığımda, askerî birimi yeniden kurmak için bir planımız vardı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun, yaklaşık iki hafta sonra bu planı uygulamaya koyduk ve bir dizi genci askerî birime dâhil ettik. Askerî birim, İslami Direniş Hareketi olarak adlandırılıyordu ve başka bir isim taşıyamazdı. "İslami Direniş Hareketi" ismi, çalıştığımız her hücredeki hepimiz için son derece kıymetliydi.

Bu gençleri İslami Direniş Hareketi'ne dâhil ettikten sonra onlara eğitim verdik. Ardından "Güvenlik Birimi"nden [Jihāz al-Amn] başka bir isim taşımayan güvenlik teşkilatı bize katıldı. Güvenlik ve askerî birimler güçlerini birleştirdiğinde, yeni örgüt "Cihat ve Davet" (al-Jihād wa-l-Daʿwa), "Cihat ve Davet Hareketi" (Ḥarakat al-Jihād wa-l-Daʿwa) olarak adlandırıldı ve kısaca "Mecd" olarak anıldı.

Şehade ayrıca güvenlik biriminin kökenlerini de aynı döneme dayandırmaktadır. Orijinal Arapça tanıklığında şunları anımsamaktadır:

“1980-81 yıllarında Müslüman Kardeşler'in güvenlik birimini [al-jihāz al-amnī] kurmaya başladık.”

Örgütün en erken biçimi, Filistinlilere hapishanenin içinden ulaşan güvenlik talimatlarını da içeren ve şişelerin içine saklanan küçük notlar olan “kapsüller” [kabsūlāt] aracılığıyla iletişim kuran bir veya iki kişiden oluşuyordu. Şehade, daha sonra Gazze genelinde işbirlikçi olduğundan şüphelenilen kişilere dair soruşturma dosyaları tutan bu birimin sorumluluğunu üstlendiğini belirtmektedir. Örgütün, 1989'daki bir aksiliğin varlığını ortaya çıkarmasına kadar yaklaşık sekiz yıl boyunca faaliyet gösterdiğini anımsatmaktadır. Dolayısıyla, Şehade'ye göre, el-Mecd'in iki öncül örgütü bulunmaktaydı.

Halid Hrub, el-Mecd'in kuruluşunu Saleh ve Şehade'den daha ileri bir tarihe dayandırmakta ve şunları yazmaktadır:

“Hamas üyelerine göre, Yahya Sinvar tarafından yönetilen Mecd, aslında 1983 yılında kurulmuş ve casusları tasfiye etmek ile patlayıcı düzenekler imal etmek görevleriyle yetkilendirilmişti.”

Ziyad Ebu Amr ve Ahmed bin Yusuf da örgütün kuruluş tarihi olarak 1983 yılına işaret etmektedir.

Belirtmek gerekir ki Salih daha önce bahsedilen bölümünde 1981 kuruluş tarihini esas alsa da, başka yerlerde 1983 tarihini de kullanmaktadır. Kapsamlı ve düzenli olarak güncellenen "Hamas'ın Askerî Faaliyetlerinin Başlangıcı ve Kassam Tugayları'nın Ortaya Çıkışı" başlıklı makalesinde Saleh şunları yazmaktadır:

[…] 1983 yılında, Şeyh Ahmed Yasin'in talebi üzerine Abdurrahman Temraz "Davet Güvenlik Birimi"ni kurdu ve Yahya Sinvar bu birimin yönetiminde kilit bir rol oynadı. Şeyh Ahmed Yasin yaklaşık on ay sonra (20 Mayıs 1985) bir esir takasıyla serbest bırakılmasının ardından, kardeşlerinin bu birimle ilgilenmesi yönündeki baskılarına karşılık verdi. 1986 yılında Cihat ve Davet Örgütü "Mecd", güvenlik birimine bağlı askerî bir vurucu güç olarak, yanına Ruhi Müşteha'yı alan Yahya Sinvar liderliğinde kuruldu; misyonu “yolsuzluk ve ifsat edicilerle” mücadele etmekti ve görevleri daha sonra işbirlikçilerle mücadele etmeyi ve benzeri diğer meseleleri de kapsayacak şekilde genişletildi.

Bununla birlikte, Filistinli siyaset bilimci Tarık Hamud, el-Mecd'in “Filistin Birimi” adlı yapılanmanın içinden doğduğunu ileri sürmektedir. Halid Meşal'in önerisi üzerine Levant (Şam) Müslüman Kardeşleri, Filistin'in nasıl destekleneceğini değerlendirmek üzere Ekim 1983'te Amman'da bir konferans düzenledi.

Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa, Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkelerinden katılımcılar da dâhil olmak üzere, diasporadaki ve Filistin topraklarındaki Filistinlileri temsil eden yaklaşık otuz delege bu konferansa katıldı. Meşal, her bir ulusal şubeden Filistinlileri, Müslüman Kardeşler'in uluslararası hareketinin şemsiyesi altında faaliyet gösteren küresel bir Filistin projesi çatısında bir araya getirmeyi teklif etti.

Konferans, siyasal İslam'a sempati duyan Filistinlileri, Filistin davası için kaynak sağlayanlar ve kolaylaştırıcılar olarak yeni bir küresel ağ şeklinde seferber etmeyi öngören bu daha geniş kapsamlı planı kabul etti.

Arap ve Müslüman hükümetler ile zengin iş insanları, ister dinî sempatileri ister Arafat'ın liderliğinden duydukları hayal kırıklığı nedeniyle olsun, Fetih'e ve FKÖ'ye bir alternatif oluşturmak ve bunu sürdürmek için gerekli kaynakları sağlamaya ikna edilecekti.

Konferansta, 1983 ile 1985 yılları arasında daha da geliştirilen ve nihayetinde 1985 yılında Filistin Birimi'nin (Cihâz Filastin) kurulmasıyla sonuçlanan yirmi altı karar alındı. Bu birimin başına, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin eski genel murakıbı olan ve daha sonra Hamas'ın ilk lideri konumuna gelen Hayri el-Ağa getirildi.

İşgal altındaki Filistin topraklarındaki sivil faaliyetlere verdiği desteğin yanı sıra Filistin Birimi, İsrail'e karşı silahlı direniş başlatmayı amaçlayan askerî eğitim ve fon sağlama faaliyetlerinden de sorumluydu. Filistin içindeki liderliğe, kendi seçeceği bir zaman ve yerde İsrail işgaliyle silahlı çatışmayı başlatma talimatı verdi. Hamud'a göre:

Sivil kurumlara destek vermenin yanı sıra Birim, İsrail'e karşı silahlı İslami direnişi başlatmak için askerî eğitim ve fon sağlama sorumluluğunu da üstlendi [...] Birim, Filistin içindeki liderliği, seçtikleri bir zaman ve mekânda İsrail işgaline karşı silahlı bir çatışmaya girmeleri yönünde yönlendirdi. Dışarıdaki Şam Müslüman Kardeşleri'nin ve Filistin Birimi'nin desteği, 1980'lerin başlarında, özellikle FMK'nin [Filistin Müslüman Kardeşleri] iki yeraltı örgütü aracılığıyla faaliyet gösterdiği Gazze'de olmak üzere, işgal altındaki Filistin toprakları içinde silahlı İslami direnişin temellerini attı. Birincisi, 1981 yılında kurulan ve 2017'den bu yana Hamas'ın Gazze lideri olan Yahya es-Sinvar tarafından 1985'te yeniden tesis edilen Güvenlik ve Davet Birimi (Cihâz el-Emn ve'd-Da've), yani Mecd olarak adlandırılıyordu. Mecd, İsrail ile işbirliği yapan Filistinli muhbirleri hedef almaya adanmıştı […]. İkinci örgüt ise Ahmed Yasin'in, FMK'nin [Filistin Müslüman Kardeşleri] Gazze'deki gündemini İsrail'e karşı yeniden önceliklendirmek ve silah depolamaya başlamak amacıyla 1982 yılında askerî bir komite kurmasıyla oluşturulmuştu; ta ki silahların İsrail işgal güçleri tarafından bulunmasının ardından, 1984 yılında Yasin dâhil tüm komite üyeleri tutuklanana kadar […] Komite, 1985 yılında bir esir takasıyla hapishaneden serbest bırakılmasının ardından Ahmed Yasin tarafından yeniden kuruldu.

Dolayısıyla 1985 tarihi, el-Mecd'in ilk kuruluşunu değil, yeniden yapılandırılmasını işaret etmektedir. Burada ayrıca belirtilmelidir ki Ekim 2025'te ölümcül bir İsrail hava saldırısı sonucunda şehit olan, Kassam Tugayları'nın İmad Akıl Taburu komutanlarından Abdullah Yusuf el-Leddâvî, Hamas'ın içeriden/tanık gözüyle bir tarihini anlatan ve içinde el-Mecd hakkında da yazdığı Hamas'ın Tohumları (The Seeds of Hamas) adlı eseri kaleme almıştır.

El-Leddâvî, “Cihat ve Davet Örgütü'nün (Mecd) kurulduğu tarihin 1986 olduğunu” detaylandırmakta ve ardından “Mecd'in güvenlik biriminin liderliğinin Şeyh Ahmed Yasin, Yahya Sinvar, Ruhi Müşteha ve Halid el-Hindi'den oluştuğunu; bu birimin, daha geniş olan Mecd güvenlik teşkilatı içinde özel bir askerî güç olarak işlev gördüğünü” kaydetmektedir.

El-Leddâvî ayrıca Gazze Şeridi'nde Müslüman Kardeşler'in Yasin ile ilişkili kanadının üç örgütten oluştuğunu belirtmektedir: "Güvenlik birimi", "Cihat ve Davet Örgütü (Mecd)" ve "Filistinli Mücahitler grupları". El-Leddâvî'nin burada kastettiği 1986 tarihi, el-Mecd'in ilk oluşumuna değil, yeniden yapılandırılmasına işaret etmektedir.

Musa Ebu Merzuk, el-Leddâvî'nin kitabına yazdığı önsözde ilave detaylar sunsa da bunlar örgütün tarihlendirilmesi konusunda daha fazla netlik sağlamamaktadır. Ebu Merzuk, Şeyh Yasin'in idaresindeki Filistin Müslüman Kardeşleri'nin "cami inşa etme aşaması"nı ve ardından onun çok sayıda sivil kurum oluşturmasını detaylandırarak şunları yazmaktadır:

[…] Şeyh, enerjisi ve kararlılığıyla […] el-Mücemme' el-İslâmî (İslam Merkezi), el-Cem'iyyetü'l-İslâmiyye (İslam Cemiyeti) gibi dernekler ile cami komiteleri ve bunların kurullarını [inşa etti]. Ardından, Şeyh Muhammed Avvâd'ın başkanlığında Ezher Enstitüsü'nü bir üniversiteye dönüştürme fikri doğdu. […] bu fikir, özellikle 1978'de Mısır üniversitelerinin Gazze'den gelen öğrencilere yönelik kısıtlamaları sıkılaştırmasından sonra, üniversite eğitimi yollarının kapanmasının ardından eğitim için acil bir ihtiyaç olarak İslam Üniversitesi'nin inşası şeklinde somutlaştı [….] Süreç, İslam Üniversitesi'nin bağımsızlığını kazanması ve el-Ezher Üniversitesi'nden ayrılmasıyla sonuçlandı. […] üniversiteyi takip eden aşama, hareketin omurgasının sağlamlaşması, takipçilerinin çoğalması ve özellikle Afganistan ve Suriye deneyimleri, İran'daki İslam Devrimi ve Filistinli örgütlerin Lübnan'dan ayrılmasının ardından evlatları arasında cihat fikrinin derinleşmesi sonrasında, işgalle yüzleşme aşamasıydı. Bu, bir güvenlik birimi (Mecd) ve askerî bir oluşum (el-Mücahidûn) kurarak işgale karşı koymaya geçilmesiyle hareket için en önemli sıçramaydı.

Tüm bunlar, örgütün kesin kuruluş tarihinin, üzerinde tam bir uzlaşı sağlanmamış olmakla birlikte, ya 1981 ya da 1983 olduğunu göstermektedir. Nitekim ikinci tarih geçerliyse bu durum, el-Mücahidûn'un İsrail'e karşı silahlı operasyonlar yürütmek üzere hazırlanmasından uluslararası eğitimlerin kolaylaştırılmasına kadar uzanan askerî örgütlenme boyutlarını içeren Ekim 1983 tarihli Müslüman Kardeşler iç konferansıyla örtüşmektedir.

Örgütün kuruluşuna dair belirsizliğin bir isim değişikliğinden kaynaklandığını düşünmek için de haklı nedenler bulunmaktadır. Nitekim Saleh, Kassam Tugayları'nın tarihini ele aldığı daha önce bahsi geçen kapsamlı Arapça makalesinde bazı kilit ayrıntılara yer vererek şunları yazmaktadır:

Şehit Şeyh Ahmed Yasin -Allah ona rahmet etsin- Gazze Şeridi'ndeki askerî birimi kurarak Filistin içinde sahadaki askerî operasyonların asıl kurucusu olmuştur. 1982 sonlarında veya 1983 başlarında askerî operasyonlara öncelik vermeye başlayan Şeyh Ahmed Yasin; askerî hazırlık ve operasyonlardan sorumlu olmak üzere, kendi liderliğinde Abdurrahman Temraz, İbrahim el-Makadme ve Ahmed el-Milh'ten oluşan gizli bir komite kurdu.

Nisan 1983'te Şeyh Ahmed Yasin, Temraz'ı silah satın almak amacıyla finansman bulması için Ürdün'e gönderdi. Temraz orada, grubun sekreteri olarak görev yapan Yusuf el-Azm ile görüştü ve kendisinden ilk desteği aldı. Kuveyt'te bulunan Şam Müslüman Kardeşleri üyeleri bu durumu öğrendiklerinde Gazze'deki askerî operasyonları destekleme kararı aldılar ve Yusuf el-Azm aracılığıyla en az 30.000 Kuveyt dinarı (yaklaşık 100.000 ABD doları) gönderdiler; Şeyh Ömer el-Eşkar bu finansmanın sağlanmasında kilit bir rol oynadı. Seksen adet silah satın alındı ve hem Gazze Şeridi'nde hem de yurtdışında bir dizi kadroya eğitim verildi.

Saleh bu "gizli komitenin" kuruluş tarihini "1982 sonu veya 1983 başı" olarak belirleme konusunda kesin bir yargıya varmasa da, Temraz'ın Nisan 1983'te Yasin'in talebiyle silah satın almak üzere Ürdün'e gitmiş olması, örgütün kesin köklerinin gerçek anlamda Ekim 1983 Amman konferansına dayandırılabileceği yönündeki söz konusu teoriyi zayıflatmaktadır.

Zira bundan beş ay öncesinde askerî faaliyetler hâlihazırda aktif bir biçimde yürütülmekteydi. Saleh; Abdurrahman Temraz, İbrahim el-Makadme ve Ahmed el-Milh'i Yasin'in gizli askerî hazırlık komitesinin üyeleri olarak tanımlamaktadır. Bu kişilerin çalışmaları, Şehade'nin el-Mecd'in öncüllerinden biri olarak nitelendirdiği ilk askerî birimin [el-Cihâz el-Askerî] bünyesinde yürütülmekteydi. Temraz ve el-Milh, halihazırda Müslüman Kardeşler'in 1970'lerin ortalarında kurulan ilk Şûra Konseyi'nde görev yapmış isimlerdi.

Bu arada, örgütün güvenlik kanadındaki öncülü, başlangıçta "Munaẓẓamat al-Jihād wa-l-Daʿwa" yani "Cihat ve Davet Örgütü"nden farklı bir isim altında faaliyet gösteriyordu. Saleh, "1983 yılında, Şeyh Ahmed Yasin'in talebi üzerine Abdurrahman Temraz'ın 'Davet Güvenlik Birimi'ni [Cihâz Emn ed-Da've]' kurduğunu ve Yahya es-Sinvar'ın bu birimin yönetiminde kilit bir rol oynadığını" yazmaktadır.

Saleh'in bahsettiği "Davet Güvenlik Birimi" [Cihâz Emn ed-Da've], Şehade'nin daha sonra el-Mecd'i oluşturmak üzere birleştirildiğini belirttiği iki öncül örgütten biri olan "güvenlik birimi"ne [Cihâz el-Emn] karşılık gelmektedir; diğer öncül örgüt ise "askerî birim"dir [el-Cihâz el-Askerî]. Dolayısıyla Saleh'in aktardıkları, es-Sinvar'ın yalnızca el-Mecd'i yeniden yapılandırma çabalarına liderlik etmekle kalmadığına, aynı zamanda örgütün güvenlik kanadındaki öncülünün de asıl liderlerinden biri olduğuna dair kesin bir kanıt sunmaktadır.

Daha sonra Hamas'ta üst düzey kademelerde görev alacak olan pek çok isim, kariyerlerine el-Mecd bünyesinde başlamıştır. Güvenlik çalışmaları araştırmacısı Netanel Flamer'a göre, Salah Şehade örgütün ilk başkanıydı ve 1988 yılında tutuklanmasının ardından yerini Nizar Avadallah aldı. Flamer, es-Sinvar'ı Gazze Şeridi'nin güneyindeki el-Mecd faaliyetlerinin, "45" kod adıyla bilinen Halid el-Hindi'yi ise kuzeydeki faaliyetlerin başına konumlandırmaktadır.

Bu iki ismin her biri, işbirlikçi olduğundan şüphelenilen Gazzeliler hakkında raporlar derleyen ve bunları gizli bırakma noktaları (dead drop) aracılığıyla ileten yerel hücreler kurmuştur; nihayetinde her iki bölgeden gelen raporları el-Hindi'nin toplaması nedeniyle Flamer, bu ikili arasında daha kıdemli olanın el-Hindi olduğunu öne sürmektedir.

Halil el-Hayya 1984-1986 yılları arasında hareketin güvenlik biriminin [el-Cihâz el-Emnî li'l-Hareke] inşasına yardımcı olmuş; Gazze İslam Üniversitesi öğrenci konseyinde Filistin Müslüman Kardeşleri'ni temsil etmiş olan İsmail Haniye ise 1986 yılında el-Mecd'e dâhil edilmiştir. Daha sonra 2008-2009 savaşı sırasında Refah'ta Kassam alay komutanı olan Muhammed eş-Şimali, Birinci İntifada sırasında bir el-Mecd mensubu olarak Hamas'a katılırken; 2004'teki vefatına kadar Gazze Şeridi'nin orta kesimindeki askerî kanadı yöneten Abdünnasır Ebu Şevka, 1987'den önce bir tarihte Gazze İslam Üniversitesi'nde öğrenciyken el-Mecd saflarına katılmıştır.

Flamer, el-Mecd mensuplarının sahip olduğu ve yalnızca istihbarat toplamakla kalmayıp işbirlikçi olduğundan şüphelenilen kişilerin yargılanması ile infazına kadar uzanan hareket alanının, onların hareketin liderliğine giden yollarını kolaylaştırmış olabileceğini öne sürmektedir.

El-Mecd, Flamer'ın ifadeleriyle "bilgi ve faaliyetlerini şiddetle koruyor", mensupları arasında bir güvenlik kültürü inşa ediyordu. Sahada derlenen raporlar, üst düzey isimlere Şucaiyye'deki el-Huşi Camii'nde önceden ayarlanmış gizli bırakma noktaları aracılığıyla ulaşıyor; bu noktaların yerleri, camideki bir din adamının mensuplara verdiği haritalarda işaretleniyordu.

Toparlanan bu materyaller okunduktan sonra Şucaiyye'nin Ebu Osman Camii'nde saklanıyordu. Dahası mensuplar, toplantılarını telefon yerine gençlik kulüpleri gibi tarafsız (dikkat çekmeyen) yerlere işaretler bırakarak ayarlıyorlardı. Bu alışkanlıklar, Hamas'ın 1987'deki kuruluşundan sonra da devam etti.

Şifreli mesajlar, özellikle camilerdeki gizli bırakma noktaları aracılığıyla aktarılmayı sürdürdü; mensuplar kod adlarıyla hareket ediyordu ve hareket, hiçbir mensubun bir diğerini ele verememesi için her üyenin yalnızca kendi hücresindeki kişileri ve bazen sadece onların kod adlarını bildiği, Flamer'ın "mutlak bölümlendirme" olarak adlandırdığı sistemde ısrarcıydı. Yasin'in kendisi de hareketin görevlileriyle özel kuryeler tarafından taşınan yazılı mesajlar aracılığıyla haberleşiyordu.

Ağustos 1988'de Hamas liderliğini vuran bir tutuklama dalgasının ardından hareket, bir sonraki ay Yasin'in hapishaneden gönderdiği talimatlar doğrultusunda yeniden örgütlendi; Gazze Şeridi'ni yedi bölgeye ayırdı ve sırasıyla askerî eylem, intifada faaliyetlerinin koordinasyonu ve güvenliğe tahsis edilmiş üç faaliyet sistemi kurdu.

İsmail Eşkar ve Nebil Savalha tarafından yönetilen güvenlik sistemi, işbirlikçi olduğundan şüphelenilen kişilere karşı karşı istihbarat operasyonlarını sürdürürken intifada olayları hakkında istihbarat topluyordu.

Yahya es-Sinvar'ın el-Mecd'deki ve onun öncül oluşumlarındaki rolü neydi?

Es-Sinvar'ın Filistin Müslüman Kardeşleri'nin güvenlik çalışmalarına dâhil olması, Gazze İslam Üniversitesi'nde eğitim gördüğü sırada başladı. Yayımlanmamış Hamas: Deneme ve Yanılma (Ḥamās: al-Tajriba wa-l-Khaṭaʾ) adlı çalışmasında; Salah Şehade'yi korumak ve öğrencilerin onunla temasını sınırlamak göreviyle üniversitedeki saha güvenlik izleme faaliyetlerinin sorumluluğunu üstlendiğini anımsatmaktadır.

Araştırmacı Şeza Hammad, bu faaliyetin, Şeyh Yasin ve Temraz'ın 1983'te kurduğu "Davet Güvenliği" [Emn ed-Da've] biriminin kapsamında gerçekleştiğini yazmaktadır. Başlangıçta birim, hareket genişlerken sızmaları önlemeyi amaçlıyordu. 1985 yılında ise işgale ve ajanlarına karşı istihbarat çalışmaları yürütmeye başladı.

1986'da es-Sinvar, 1991'de hareketin kuruluşunun dördüncü yıldönümü münasebetiyle yayımlanan bir Hamas bildirisinde ilk kez kamuoyuna duyurulan bir örgüt olan "44 Numaralı Grup"a [Mecmua Rakam 44] katıldı. Hammad bu grubu "el-Mecd" [Cihat ve Davet Örgütü] bünyesinde konumlandırmakta ve es-Sinvar'ı grubun icra komutanı olarak tanımlamaktadır. Halid Hrub da buna bağlı olarak 44 Numaralı Grup'u, 1986 yılında Salah Şehade tarafından organize edilen, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin İntifada öncesi askerî hücrelerinden biri olarak nitelemektedir.

El-Mecd operasyonlarını; Gazze Şehri ile kuzey Gazze'yi kapsayan bir kuzey bölgesi ve Gazze Şeridi'nin orta kesimi, Han Yunus ile Refah'ı kapsayan bir güney bölgesi olmak üzere ikiye ayırmıştı. Kuzey bölgesini Ruhi Müşteha yönetirken, güney bölgesini es-Sinvar idare ediyordu. Hammad'a göre Ahmed Yasin, Müşteha, es-Sinvar ve Halid el-Hindi örgütün güvenlik liderliğinin kadrosunu oluşturuyordu.

Es-Sinvar'ın liderliğinde grup, güvenlik faaliyetlerini askerî operasyonlarla birleştirdi. İddia edilen işbirlikçileri -ki bunlardan bazıları birkaç ay boyunca sorguya çekiliyordu- yakalayıp sorguluyor ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün 1979 tarihli Devrimci Ceza Kanunu'nun (Kânûn el-Ukûbât es-Sevrî li-Munazzamat et-Tahrîr el-Filastîniyye) 131. ve 132. maddeleri uyarınca işgalle işbirliği yapmak suçlamasıyla idam ediyorlardı.

Bir Hamas anma açıklamasında, infaz edilen bu kişiler "işbirlikçiliğin elebaşları" [ruûs el-amâle] olarak adlandırılmıştır. Grup ayrıca Gazze Şehri, Han Yunus ve diğer yerlerde, işgal ordusunun genç Filistinlileri muhbir olarak saflarına devşirmek veya buna ikna etmek için kullandığı mekânları ateşe vermiştir.

Açıkçası el-Mecd, es-Sinvar'ın Hamas: Deneme ve Yanılma (Ḥamās: al-Tajriba wa-l-Khaṭaʾ) adlı çalışmasında ele aldığı üzere bazı askerî operasyonlara da girişmiştir. Bunlar arasında işgal askerlerine ve yerleşimcilere ateş açılması, askerî araçlara patlayıcılarla saldırılması ve işgal altındaki ormanlık alanların yakılması yer almaktaydı. Tamamlanmalarının ardından bu erken dönem direniş operasyonlarının; geriye dönük olarak el-Mecd'in kendisiyle değil, farklı adlar taşıyan ve ondan koparak kurulan kurucu bileşen örgütlerle ilişkilendirildiği görülmektedir.

Bu isimlerden biri, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin 1983 kışında Gazze Şeridi genelinde dağıtılan işgal karşıtı bildirilerin altına imza atmak için kullandığı "İslami Mücadele Hareketi"ydi [Ḥarakat al-Kifāḥ al-Islāmī]. Nihad eş-Şeyh Halil bu faaliyeti, es-Sinvar'ın yayımlanmamış Hamas: Deneme ve Yanılma (Ḥamās: al-Tajriba wa-l-Khaṭaʾ) adlı çalışmasına atıfta bulunarak, Şeyh Ahmed Yasin'in o yıl hareketin güvenlik birimini genişletmesini ele aldığı metnin/tartışmanın içine yerleştirmektedir. Es-Sinvar, dava arkadaşlarının yaşı nedeniyle bildirileri dağıtmasına izin vermeyi reddetmesi üzerine gözyaşı döken altmış yaşındaki bir Müslüman Kardeşler üyesini anlatarak, bu girişime eşlik eden coşkuyu anımsatmaktadır.

Müslüman Kardeşler ayrıca işgale karşı genel grev çağrısında bulunurken "Gece Yürüyüşü (İsra) Topraklarında Nöbet Tutanlar" [al-Murābiṭūn ʿalā Arḍ al-Isrāʾ] ismini kullanıyordu. Gazze İslam Üniversitesi profesörü eş-Şeyh Halil bunları, Müslüman Kardeşler'in birden fazla kez genel grev ilan ederken başvurduğu "takma adlar" [asmāʾ mustaʿāra] olarak açıkça tanımlamaktadır.

Bir diğer adlandırma olan "İslami Direniş Hareketi" [Ḥarakat al-Muqāwama al-Islāmiyya], Filistinlileri, İsrail istihbaratının özellikle genç erkek ve kadınları tuzağa düşürüp şantaj yaparak işbirlikçi devşirmek için kullandığı yöntemler konusunda uyaran bir bildirinin altında imza olarak yer almıştır. Eş-Şeyh Halil bu bildiriyi Eylül 1987 olarak tarihlendirmektedir. Dolayısıyla bu adlandırma, daha sonra "HMS" [حمس] kısaltmasıyla bilinen ve sonrasında bir elif harfinin eklenmesiyle genişletilerek "Hamas"ı [حماس] oluşturacak olan örgütün Aralık 1987'deki resmî kuruluşundan önce gelmektedir. 

Hamas'ın kuruluşundan önce Müslüman Kardeşler'in daha geniş kapsamlı askerî faaliyetleri dâhilinde eş-Şeyh Halil, isimlendirilmiş çeşitli grupları da tanımlamakta ve belirli saldırıları tarihlendirmektedir. Adnan el-Ghul olarak daha çok bilinen Yahya el-Ghul liderliğindeki "el-Muğraka Mücahitleri" [Mujāhidī al-Mughrāqa], 1985 yılının Ramazan ayında askerî bir kamyona saldırmıştır. 

Hareketin dördüncü yıldönümünü anma bildirisinde Hamas ayrıca, Gazze Merkez Hapishanesi ve Aşkelon Hapishanesi'nde es-Sinvar ve Müşteha'nın öncülük ettiği bazı kaçış girişimlerini de el-Mecd'e atfetmiştir. Aşkelon Hapishanesi müdürünün, "Elli yıldır Hamas tutukluları tarafından gerçekleştirilen bu kaçış girişimi gibisi yaşanmamıştı." şeklinde bir yorum yaptığı aktarılmaktadır.

Bu durum, bir sonraki bölümün şu an için mümkün olan en geniş detaylarıyla inceleyeceği konuya —el-Mecd'in işgal hapishanelerindeki varlığına— dair bir ipucu sunmaktadır.

Son olarak es-Sinvar, el-Mecd altyapısı aracılığıyla Filistin toplumunun dinî ve ahlaki eğitimi konusunda örgütün yürüttüğü çalışmalara da dâhil olmuştur. Grup, yeni direniş kadroları yetiştirmek ve mensup devşirmek için Gazze İslam Üniversitesi'ni ve çeşitli camileri kullanmıştır.

El-Mecd hapishanelerde

Hareketin hapishane liderliği içinde önemli bir konuma sahip olan Hamas lideri Muhammed Naci Sabha (d. 1974, Anabta), el-Mecd'in işgalin cezaevi sistemi içinde de nasıl varlık gösterdiğini detaylandırmaktadır. 2024 tarihli kitabının, Hamas hareketi aktivistleri tarafından işgal hapishane sistemi içinde yürütülen kültürel ve entelektüel çalışmaları ele alan bir bölümünde şunları yazmaktadır:

Filistin Halkının Bir Kesimi Arasında Güvenlik Bağışıklığı İnşa Etmek:

Hapishane ortamında bir kültür inşa etmek, hem seferberlik hem de güvenlik eğitimini içerir; bu ikincisi (güvenlik eğitimi), hapishanelerdeki "Mecd" güvenlik birimi bünyesinde yer alan Seferberlik ve İrşat Komitesi tarafından üstlenilmektedir. Bu seferberlik, özelde esirleri, daha geniş anlamda ise Filistin halkını ihanet tuzağına düşmeye ve işgal kurumlarıyla işbirliği yapmaya karşı korumayı/güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca onları işgalin planlarıyla yüzleşmenin ve ister direniş sahalarında, ister sorgu odalarında veya günlük yaşamda olsun, farklı çatışma alanlarında sebat etmenin (dirençli kalmanın) çeşitli yöntemleri konusunda eğitmektedir.

İşgal altında, bir güvenlik farkındalığı kültürü inşa etmek ve direniş odaklı entelektüel bir bakış açısı geliştirmek, özellikle hapishanelerde en önde gelen eğitim öncelikleri hâline gelmektedir. Dolayısıyla hapishane; orada tutulan insanların doğası, deneyimleri ve ilgi alanlarının yanı sıra kendi örgütlerinden temin ettikleri güvenlik farkındalığını artırıcı ve seferber edici materyaller göz önüne alındığında, bu kültürü yeşertmek için doğal ve ideal bir ortam hâline gelmiştir.

Hapishane, bu rolü kısmen yerine getirmiştir. Kâğıda basılan, çevrimiçi ortamda yayımlanan veya hapishanelerde erişilebilen güvenlik çalışmaları; ister en yaygın olduğu üzere hapishanenin içinde yazılmış olsun, ister tutukluluk sürecini deneyimledikten ve ardından serbest bırakıldıktan sonra mahkûmlar tarafından kaleme alınmış olsun, bütünüyle mahkûmların kültürel çalışmalarının birer ürünüdür.

Sonuç

Bu çalışma, el-Mecd'in doğasını ve çeşitlilik barındıran tarihsel kökenini açıklamıştır. Şehade'nin başlangıcını 1980-81 yıllarına dayandırdığı, Filistin Müslüman Kardeşleri'nin —özellikle de el-Mücemme' el-İslâmî ile ilişkili kanadının— güvenlik ve askerî birimlerinden doğan el-Mecd; güvenlik kanadındaki öncülünün ve ardından bizzat el-Mecd'in liderleri arasında Yahya es-Sinvar'ın da bulunduğu bir yapıda, ya 1981 ya da 1983 yılında kurulmuş ve 1980'lerin ortalarında yeniden yapılandırılmıştır. Örgütün erken dönem mensupları, ilerleyen süreçte Hamas'ın üst düzey kademelerinde görev almışlardır.

Örgütün güvenlik çalışmaları Hamas'ın kurulmasıyla sona ermemiştir. Eylül 1989'daki yeniden örgütlenmesinden 1990 sonlarındaki bir başka tutuklama dalgasına kadar geçen sürede Hamas'ın güvenlik birimi, "nispeten düzenli bir biçimde ve net bir hiyerarşiyle işlemiştir."

Kuzey Gazze'de her bir mensup tek bir sokaktan sorumluydu ve iki haftada bir mahalle komutanına rapor veriyordu; mahalle komutanının özet raporları bölge komutanı aracılığıyla birim başkanı Süfyan Ebu Samara'ya, ondan da bu raporları operasyonel talimatlara dönüştüren bir "Üçlü Komite"ye aktarılıyordu.

El-Mecd'in kendisi de 1990'ların başında Kassam Tugayları'nın kurulmasıyla ortadan kaybolmamıştır. Her ne kadar bazıları Tugaylar'ın onun yerini aldığını düşünse de el-Mecd, hareketin Genel Güvenlik birimi olarak Hamas bünyesinde faaliyet göstermeye devam etmiş ve mensupları, Mahir Avde'nin Hamas'ın oradaki güvenlik kanadından sorumlu olduğu 1990'ların sonlarına kadar işgal hapishanelerinde aktif kalmayı sürdürmüşlerdir.

El-Mecd günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Kendisini Filistin'de güvenlik farkındalığı konusunda uzmanlaşmış olarak tanımlayan kamuya dönük yayın organı el-Mecd el-Emni (el-Mecd Güvenlik), 2016 yılı itibarıyla çevrimiçi yayınlarına çoktan başlamıştı; Kassam Tugayları ile ilişkili resmî Telegram kanalı ise 26 Haziran 2021'de faaliyete geçmiştir.

Bu kanal; Hamas'ın Askerî İstihbarat Dairesi'nin ilk müdürü olan, sonrasında Gazze hükümetinin istihbarat biriminin başına geçen ve daha sonra Kassam Tugayları'nın askerî okullarında dekan olarak görev yapan Muhammed Hamis Debabeş (Ebu Rıdva) gibi üst düzey isimlerin yazılarına yer vermiştir.

Debabeş'in Nisan 2022 tarihli "Güvenlik Farkındalığına Doğru" başlıklı yazısı, güvenlik farkındalığını birey, toplum ve devlet tarafından paylaşılan ortak bir sorumluluk olarak konumlandırmıştır. Bu bağlamda, el-Mecd'in kamuya dönük çıktıları, işgal hapishaneleriyle sınırlı kalmayıp bunları da içeren daha geniş bir güvenlik eğitimi kültürüne uzanmaktadır. 

---

Çeviri: YDH