Irak Parlamentosu 300 günde yalnızca 3 yasa çıkardı

YDH — Irak Parlamentosu, son 300 günde düzenlediği onlarca oturuma rağmen yalnızca üç yasa teklifini kabul edebildi.

İnsan hakları ve kamu hizmetlerine ilişkin düzenlemelerin de gündeme gelmediği bu dönemde, siyasi anlaşmazlıklar yıllardır bekleyen önemli yasaların önünü keserken Meclisin hükümeti denetleme ve yürütme organını hesap vermeye zorlama kapasitesini de zayıflattı.

Irak Parlamento Gözlemevi'nin verilerine göre, Meclise sunulan 69 yasa teklifinden yalnızca üçü kabul edildi. Önceki yasama dönemlerinde de çözüme kavuşturulamayan tartışmalı düzenlemeler konusunda siyasi bloklar arasındaki müzakereler ise sürüyor.

Parlamentonun yasama performansındaki gerileme, uzun yıllara yayılan bir eğilimin parçası. Meclis, 2010-2014 yılları arasında 216 yasayı kabul ederken sonraki dönemde bu sayı 165'e düştü. 

2018-2022 yılları arasında 91 yasa çıkarılabildi. 2025'te sona eren beşinci yasama döneminde ise kabul edilen yasa sayısı 69'da kaldı.

Siyasi anlaşmazlıklar meclisi çalışamaz hale getiriyor

Milletvekili Muhtar el-Musevi, parlamentonun düşük performansını siyasi anlaşmazlıklara ve hükümetin kurulma sürecindeki gecikmelere bağladı. 

Musevi, parlamentonun haftada dört oturum yapması gerektiğini ancak siyasi blokların gündemdeki konularda uzlaşamaması nedeniyle bazen haftalarca toplanamadığını söyledi.

Kabul edilmeyi bekleyen düzenlemelerin başında Haşdi Şabi Yasası ile Petrol ve Gaz Yasası geliyor. Her iki yasa da birkaç yasama dönemi boyunca ertelendi. 

Musevi, siyasi bloklar arasındaki anlaşmazlıkların Meclisin çalışmalarını aksatmayı sürdürmesi nedeniyle bu düzenlemelerin kabulünün zorlaştığını belirtti.

Kürt siyasetçi ve eski milletvekili Macid Şengali ise sorunun yalnızca parlamento oturumlarının sıklığıyla sınırlı olmadığını söyledi. 

Şengali, hükümetin kurulmasındaki gecikmelerin parlamento komisyonlarının dağılımını da etkilediğini anlattı. Siyasi anlaşmalara bağlı olarak oluşturulan komisyonların çalışmaları bu nedenle yavaşlarken yasa tasarılarının incelenmesi de gecikiyor.

Şengali, bugüne kadar kabul edilen yasaların siyasi açıdan tartışmalı konuları kapsamadığına dikkat çekti. Federal Yüksek Mahkeme, petrol ve gaz düzenlemeleri ile Federasyon Konseyi'ne ilişkin önemli yasaların ise hâlâ beklemede olduğunu kaydetti.

Siyasi pazarlıklar yasama sürecini belirliyor

Irak Siyasi Düşünce Merkezi Başkanı ve Bağdat Üniversitesi Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Profesörü Dr. İhsan Şimmeri, parlamentonun düşük performansını yalnızca siyasi anlaşmazlıklarla açıklamanın yeterli olmadığını söyledi.

Şimmeri, siyasi partilerin parlamentoyu yürütme organı üzerinde gerçek bir baskı kurmaması ve kendi onayları olmadan tartışmalı yasaları kabul etmemesi gereken bir kurum gibi gördüğünü belirtti. Şimmeri'ye göre yasama kararlarını hâlâ Meclis dışında yapılan siyasi uzlaşmalar ve anlaşmalar belirliyor.

Devlet Yönetimi Koalisyonu gibi yeni siyasi ittifakların ortaya çıkması da hangi yasaların kabul edileceği konusunda siyasi blok liderlerinin etkisini artırdı. Bu güçlerin onay verdiği düzenlemeler daha hızlı ilerlerken milletvekilleri ve parlamento komisyonları yetkilerini bağımsız biçimde kullanmakta zorlanıyor.

Parlamentonun harcamaları ve denetim kapasitesi

Meclisin zayıf yasama performansı, parlamento faaliyetleri için yapılan yüksek harcamalara rağmen devam ediyor. 

Maliye Bakanlığı hesaplarına dayanan ve kamuoyuyla paylaşılan verilere göre parlamento harcamaları 2022'de 544 milyar Irak dinarına (359 milyon dolar), 2023'te 582 milyar dinara (384 milyon dolar) ulaştı. 2024'ün ilk on ayında ise yaklaşık 495 milyar dinar (325 milyon dolar) harcandı.

34 aylık dönemde toplam harcama 1 trilyon 621 milyar dinarı (1,68 milyar dolar) buldu. Bu süreçte parlamento 132 oturum düzenledi ve 58 yasa kabul etti. 

Hesaplamalara göre bir oturumun maliyeti yaklaşık 12,3 milyar dinara (8,1 milyon dolar), kabul edilen her bir yasanın maliyeti ise 28 milyar dinara (18,5 milyon dolar) ulaştı. Ancak bu rakamlar yalnızca parlamento faaliyetlerinin doğrudan maliyetini değil, milletvekili maaşlarını ve idari ve operasyonel giderleri de kapsıyor.

Ekonomist Mustafa Hantuş, Ocak 2026'da yaptığı hesaplamada bir milletvekilinin aylık maliyetinin 25 milyon ila 30 milyon dinar (16 bin 500 ila 19 bin 500 dolar) arasında değiştiğini tahmin etti. Bu tutara, milletvekillerinin güvenliğini sağlayan 10 ila 14 koruma personelinin giderleri de dahil.

2006'da dönemin güvenlik koşulları nedeniyle uygulamaya konulan bu koruma düzenlemesi, sonraki yıllarda güvenlik koşullarında yaşanan iyileşmelere rağmen yeniden değerlendirilmedi.

Buna göre bir milletvekilinin yıllık maliyeti 300 milyon ila 360 milyon dinar (198 bin ila 237 bin 500 dolar) arasında değişiyor. Dört yıllık bir yasama dönemi boyunca bu tutar 1,2 milyar ila 1,44 milyar dinara (792 bin ila 950 bin dolar) ulaşıyor.

Hükümet üzerindeki denetim siyasi anlaşmalara bağlı

Parlamentonun sorunları yalnızca yasa çıkarma faaliyetleriyle sınırlı kalmıyor. Meclisin hükümeti denetleme görevini yerine getirmesi de siyasi anlaşmazlıklardan etkileniyor.

Musevi, anayasada parlamentoya tanınan yetkililere rağmen kamu görevlilerini sorgulama taleplerinin siyasi anlaşmalara tabi tutulduğunu söyledi. Milletvekillerinin yetkilileri görev performansları konusunda sorgulama ve hesap vermeye zorlama araçlarını kullanabilmesi, siyasi blokların etkisi nedeniyle kısıtlanıyor.

Şimmeri ise Irak'taki koalisyon hükümetlerinin yapısının parlamento denetimini zayıflattığını belirtti. Siyasi blokların büyük bölümünün hem yasama hem de yürütme organlarında yer alması, hükümeti denetleyebilecek bağımsız bir muhalefetin oluşmasını zorlaştırıyor.

Şimmeri, denetim mekanizmalarının zaman zaman devlet kurumlarındaki aksaklıkları ortaya çıkarmak yerine siyasi anlaşmazlıklar ve pazarlıklar sırasında yetkililer üzerinde baskı kurmak için kullanıldığını da söyledi.

2027 bütçesi beklenirken sistem tartışması gündemde

Irak Parlamentosu, 2027 yılı federal bütçe tasarısını beklerken önemli yasa düzenlemeleri hâlâ çözüme kavuşmadı.

Şimmeri, yasama ve denetim alanındaki başarısızlığın devam etmesinin halkın parlamenter sistemin işleyişine duyduğu güveni aşındırabileceği uyarısında bulundu.

Bu durumun, parlamenter sistemin yerine başkanlık veya yarı başkanlık sistemine geçilmesi yönündeki çağrıları güçlendirebileceğini söyledi.