Mezhepçi hesaplar Lübnan’ı yeni çatışmaya sürüklüyor
Lübnan’daki mezhepçi kutuplaşma toplulukları ortak bir devlet fikrinden uzaklaştırırken ülkeyi yeni bir iç çatışma tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyor.
YDH- İbrahim Emin, Lübnan’daki toplulukların ekonomik çöküş ve devletin çözülüşü karşısında ortak bir çözüm aramak yerine mezhepçi hesaplara, eski ayrıcalık mücadelelerine ve dış güçlerin etkisine yöneldiğini savunuyor. Hristiyanların iç savaş söylemini yeniden üretmesini, Sünnilerin siyasi etkisizliğini, Dürzilerin İsrail’in körüklediği varoluş kaygısıyla karşı karşıya kalmasını ve Şiilerin direniş ile devlet içindeki konum arasında sıkışmasını, ülkenin ortak bir devlet fikrinden uzaklaşmasının işaretleri olarak ele alıyor. Emin’e göre bu kutuplaşma Lübnan’ı yeni bir iç çatışmanın eşiğine getirirken, temel soru bütün topluluklar için hâlâ yanıtsız: Lübnanlılar nasıl bir devlet istiyor?
Lübnanlılar haberleri ve videoları platformlarda uzun uzun tarıyor, sahte haberlerin peşine düşmekten de yorulmuyor. Bu meşguliyet, duyduklarını ve gördüklerini doğrulamaya yönelik bilgisizlikten ya da tembellikten ziyade, popülist tartışmanın kendi aralarında bir hükme dönüşmesi yönündeki gizli arzuyu yansıtıyor gibi.
Lübnan’ı ziyaret eden bir sosyolog ya da iktisatçı, insanların ekranlarda gördüklerini yaşadıkları gerçekliğe taşıma isteğinin ne kadar sınırlı olduğuna şaşırırdı. Lübnanlıları yalnızca fiyatların, hayat pahalılığının, eğitim ve sağlık giderlerinin ilgilendirdiği söylenebilir. Ancak bu ilgi, ne kadar önemli olursa olsun, olağan bir mesele olmaktan öteye geçmiyor. Çöküş fikrine uyum sağladılar; devlet fikrinden usanmak da artık belirli bir kesime ya da çevreye özgü değil. Fakat asıl tartışma, geniş toplumsal kesimlerin “gelecek” dedikleri şey hakkındaki kaygılarının büyüdüğü bir alana taşındı. İşin tuhafı, yoksulluk ve yaşam koşullarının kötüleşmesi burada insanların gözünde geleceği belirleyen bir mesele sayılmıyor. Üstelik koşullarının kötüleşmesine karşı gerçek bir hareket örgütlemeye ne zaman ne de istek bulabiliyorlar.
İktidar koltuğunda, yeni bir şey sunma gücünü tümüyle tüketmiş olanlar var. Meclis başkanı da dahil çok sayıda milletvekilinin kişiliği, yasama kurumunun işleyişiyle özdeşleşmiş durumda. Meclise yeni girenler arasındaysa farklı bir şey söylemeye çalışan yalnızca bir avuç kişi kaldı. Cumhurbaşkanlığı ve başbakanlık makamlarında ise neredeyse tam bir felç hali görülüyor: Fikir yok, işleyen bir akıl yok; üstelik dışarıdan istenenlere körü körüne boyun eğiliyor. Sokaklarda topluluklar partisel ve sendikal sloganlar altında çatışırken, siyasi liderlerden kadrolara ve partililere kadar çoğunluğun yakasına mezhepçi taassup yapışmış durumda.
Devlet meselesi artık herhangi bir kesime özgü bir konu değil. İç savaş yeni bir mezhepçi düzenlemeyle sona erdiğinde Hristiyanlar hoşnutsuzluk duydu ve devlet yönetimini kaybettikleri düşüncesiyle hareket etti. “Kazanan da yok, kaybeden de” gibi sahte sloganları hiçbirisi umursamadı. Bugün de devleti, kendi yönetimleri altındayken nasıl olduğuyla kıyaslıyor; bir zamanlar “devlet” denilen yapının aslında tüm Lübnanlılara ait olduğuna diğer Lübnanlıları inandırmak istiyorlar. Daha da sorunlu olan, geçmişteki deneyimden doğan herhangi bir sorumluluğu kabul etmeye ya da hatalarını teslim etmeye hazır görünmemeleri. Bunca yaşanandan sonra aynı oyunu, aynı partiler ve liderlerle yeniden kuruyorlar; kilise ise her geçen gün daha derin bir uykuya dalıyor.
İtalyan bir sinema yönetmeni bir keresinde, senaryosu, yönetimi ve oyunculuğu aksayan ama seyirciden büyük ilgi gören bir film için yalnızca eleştirmenlere soru sorulmaması gerektiğini söylemişti. Seyircinin davranışını anlamak için bir sosyoloğa başvurmak gerekir, demişti. Bu sözler, bugünkü Lübnanlı Hristiyan taban için büyük ölçüde geçerli. Eğitimli, normal bir ailede yetişmiş bir genci Sami Cemayel’in peşinden gitmeye iten şeyi anlamak için bir psikoloğa ihtiyaç var. Hristiyanların geniş kesimlerinin, gençlerden yaşlılara, Lübnan Cephesi’nin söz dağarcığına neden dönüp durduğunu açıklamak içinse sosyologlara ihtiyaç var. Lübnan Kuvvetleri’nin bugün yeniden dolaşıma soktuğu bu dil, hüküm ve tutumların, Lübnanlı topluluklar arasında iç dünyası en karanlık olanın yine bu topluluk olduğunu düşündüren kin dolu bir geçmiş görüşünden kaynaklanmasına yol açıyor. Örneğin, bedenen sağlıklı görünen ve geçimini sağlayacak bir işi olan bir adamın, Hizbullah’ın Fanar’dan Sami Cemayel’in evine doğru tünel kazdığına ilişkin bir anlatıyı ciddiyetle paylaştığını görüyorsunuz. Ya da mahalle ve beldelerde Müslümanları, özellikle de Şiileri ağırlamama yönünde bir “talimat” dolaşıma sokuluyor; onlara yalnızca müşteri gözüyle bakılıyor: Paralarından yararlan, sonra da “bilinmezliklerine” geri dönsünler!
Hristiyanlar devlet sorusuna verecekleri yanıtı yitirdi; Yaser Arafat ve Hafız Esed’den Saddam Hüseyin’e, Ürdün Kralı’ndan bir dönem İran Şahı’na, her daim İsrail ve ABD’ye kadar dış destek sayesinde biriktirdikleri ayrıcalıklar fikri içlerine yerleşti. Bugün Beyrut’taki Baabda Sarayı’nda oturanlara, aralarından herhangi birinin Taif Anlaşması’nı okuyup okumadığını ya da cumhurbaşkanlığı makamının çalışma düzenini inceleyip incelemediğini sormayı akıl eden yok gibi. Buna karşılık, birinin çıkıp basit bir soru sormasından korkuyorlar: Bu ülkenin envanterini çıkarıp neler barındırdığını ve kimlerin yaşadığını öğrenebilir miyiz? Böyle bir soru onlar için tek bir anlama geliyor: Genellikle rejim değişikliğinden önce yapılan nüfus sayımı!
Hristiyanlar, Sünni nüfuzuna karşı yıllarca süren mücadelenin ardından birden yeni düşmanın Şiiler olduğuna karar verdi. Düşünsel bir duruşu, sahadaki gücü ve kurumsal yapısıyla Hizbullah’ın, geri almak istedikleri devlet için tehdit oluşturduğunu savunmaya başladılar. İsrail’in direnişe indirdiği büyük darbenin ve Suriye’deki köklü dönüşümün üzerinden henüz birkaç ay geçmişken, liderlik, parti, kilise, akademi ve ekonomi çevrelerinin çoğunda eşi görülmemiş bir ayrılıkçı eğilim aniden açıkça ortaya çıktı.
Örneğin Cibran Basil, Hristiyan kamuoyu Hizbullah’ı reddettiği için artık Şiilerle ilişkisini savunmaktan çekinir hale geldi. Semir Caca’nın ise satacak siyasi bir ürünü yok gibi; elinde yalnızca güç tehdidi var. Örgütlenmesi ve medya nüfuzuyla, kendi “ihtişamlı günleri” diye andığı iç savaş dönemini yeniden canlandırmaya yönelik en kapsamlı girişime öncülük ediyor. Caca, kendisinin ve savaşçılarının savaş sırasında yaptıklarının doğru olduğunu, Hristiyanlara diğer Lübnanlılardan bağımsızlık sağladığını ve silah bırakmanın onların rol ve nüfuzunu yitirmesine yol açtığını Hristiyanlara kabul ettirmeye çalışıyor. Kilise ise insanlara ne söylemek istediğini biliyor izlenimi bile vermeden toplumsal rolünden hızla çekiliyor. Göç eşi görülmemiş oranlarda sürüyor, evlilikler belirgin biçimde azalıyor, boşanma oranları yükseliyor. Nüfuz sahipleri ise kararını vermiş görünüyor: Devlet bize ait değil, onunla işimiz olsun istemiyoruz; bize para ve iş dünyasında ayrıcalık sağlayan mevzileri elimizde tutmak istiyoruz. Pek çok kişi için orduya katılmak artık cazip bir seçenek değil; kamu görevi için de durum aynı. Ticari faaliyetlerse çoğu kez devletin ve kurumlarının resmî hesaplarını aşan kurallara göre yürütülüyor.
Dezenformasyon oyunu, egemenlik sloganını yükseltmeye dayanıyor: ABD ve İsrail’in rakipleriyle hiçbir ilişki kurmayan bir Lübnan fikri öne sürülüyor; buna karşılık Hristiyanların nasıl bir devlete katılmak istediğine dair fikirler son derece yoksul kalıyor. Buna, ülkeyi ve halkı yönetme konusunda en yetkin olduklarını öne süren hayalî bir üstünlüğe dayalı günlük vaazlar eşlik ediyor. Bu söylem, Lübnan’ın bütün kesimlerini etkileyen siyasi, ekonomik, eğitimsel ve ticari dönüşümlerin boyutunu ürkütücü biçimde inkâr ediyor. Sonunda, MTV kanalının temsil ettiği bir popülizm gösterisine varılıyor.
Sünniler ise aradıklarını, Refik Hariri’yi ülkenin icra başına getiren Suriye-Suudi-ABD anlaşmasında buldu. Hariri, özel sektör kapitalizmine dayalı devlet konusunda modernist fikirlerle ve diğer iç savaş liderlerinin kötülüklerinden korunmaya yeteceğini sandığı yardım çantalarıyla donanmıştı. Fakat kısa sürede kumdan bir saray inşa ettiğini fark etti. Deneyiminden geriye, uzun süre gerçek bir yaşamdan yoksun kalan ve şehir merkezi diye anılan birkaç mahalleden fazlası kalmadı. Bu yerlere yaşam vermek gerektiğinde mezhepçilik yeniden başını kaldırdı: Şii Müslümanlar burada mülk edinme ve yaşama haklarında ısrar etti; Hristiyanlarsa Müslümanların ansızın ellerinden aldığı başkentin kalbini geri alma vaktinin geldiğine inandı.
Hariri ailesini siyasetten dışlama kararının üzerinden yıllar geçtikten sonra, hangi adla anılırlarsa anılsınlar, Sünniler siyasi etkinliklerini yitirdi. Hariri’nin yerini almaya çalışan alternatifler tutunamadı; ABD ve Suudi Arabistan’ın paraşütle halkın önüne indirdiği isimler de insanları bir müzik eğlencesinden fazlasına çekemiyor. Başkentin kenar mahallelerinde ve yoksul semtlerinde yaşayan Sünniler ise gıda, eğitim, sağlık hizmetleri ve siyasi temsil sağlama bakımından en zayıf dönemlerinden birini yaşıyor.
Lübnan Dağı’nda Covid-19 salgını, Velid Canbolat’ı beklemediği bir gerçekle yüzleşmeye zorlayan bir iğne oldu. Canbolat ilk kez, hayatta kalma mücadelesinde başkalarının cebinden değil kendi parasından harcama yapmak zorunda kaldı. Bu bile genç kuşağı uzak diyarlara göç etmenin yolunu aramaktan vazgeçirmeye yetmedi; ne yerel liderlik ne de geleneksel önderlik düzeyinde farklı bir siyasi gerçeklik yaratabildi. Artık onu yalnızca kader yönlendiriyor; gönüllü ya da zorunlu, fark etmeksizin, işi oğlu Teymur’a bırakmaktan başka seçeneği kalmadı. Canbolat, bunu ilan etmeden ve başkalarının fark etmesine izin vermeden, aşiret düzeninin tükeniş dönemine girdiğini tek başına kavradı. Ancak bir anda, bu kez geleneksel hesaplarına uymayan bir biçimde Dürzileri yeniden canlandırma girişimiyle karşı karşıya kaldı.
Suriye’deki büyük dönüşüm sırasında, birçok kişi yönetimin düşmesinin Hizbullah’ın nüfuzunu azaltmasını ya da Lübnan’daki Sünni varlığını genişletmesini bekliyordu. Canbolat ise Dürzilerin varoluş meselesinin kendi kapısına kadar geldiğini gördü. Üstelik bu soruyu artık dağdaki inziva yerinde yaşayan yalnız bir şeyh değil, bütün ağırlığıyla arkasında İsrail’in durduğu yeni bir ayaklanma gündeme getiriyordu. Bu ayaklanma öncelikle Dürzilerin tarihî liderlerini hedef alıyor ve dinî liderlikle siyasi liderliği birbirinden ayırmaya yönelik eşi görülmemiş bir girişimden besleniyordu. Aşiret lideri artık ruhani önderi ya da topluluk adına konuşacak şeyhi tek başına seçemiyordu. Fakat Canbolat’ın asıl acısı, İsrail’in Dürzileri mutlaka kirli savaşların içine sürüklemek istememesinden kaynaklanıyordu. İsrail’in asıl istediği, onları sürekli kaygı ve korku içinde tutmak; böylece Dürzilerin her zaman kendisinden koruma istemesini sağlamaktı. Canbolat’a ve diğer Dürzi liderlere verilen mesaj da bu nedenle şöyle: Tükenecek olan toplulukları değil, onların liderlikleri.
Bu yıkımın ortasında Şiiler öfke ve şaşkınlık içinde duruyor. İçlerinden hiç kimse, devlete katılma fikrine dair bütünlüklü bir proje ortaya koyamıyor; hatta devletten kesin olarak nasıl çıkacaklarını bile tasarlayamıyorlar. Farklı dönemlerde görkemli günler yaşadılar: Önce Lübnan’daki toplumsal gerçekliği değiştirmeye çalışan sol güçlerin içinde yer aldılar; ardından yine aynı mezhepçi düzen içinde kazanım elde etmek amacıyla iç savaşın tarafı oldular; nihayet etkisi Lübnan sınırlarını aşan bölgesel bir rol kazanan direniş dönemine ulaştılar.
Hizbullah, iç savaşın sona ermesinden Suriye-Suudi-ABD uzlaşmasının çöküşüne kadar her gün yeni bir pazarlık yürüttü. Direnişle ilgili temel projesini korumak karşılığında iç meselelerde büyük tavizler verdi. Emel Hareketi’nin önderliğindeki diğer Şiiler ise mezhebin devlet içindeki temsili için en uygun gördükleri formülü dayatmaya çalıştı. Zamanla direniş stratejik ve bölgesel meselelerde ileri giderken iç siyasetteki nitelikli varlığı geriledi; bu da mezhebin siyasi ve toplumsal yaşamının bütünü üzerinde etkili oldu. Direniş, kendi çıkarı doğrultusunda Özgür Yurtsever Hareket’le anlaşma yapmaya karar verdiğinde, devlet işlerinin yönetiminde Şii ortağıyla ilişkisinin niteliğini de sınamak zorunda kaldı.
Nebih Berri, direnişin Şiilerin devlet kurumlarındaki varlığını güçlendirmek için sağladığı katkının boyutunu görmezden gelmiyordu. Hatta Emel Hareketi, direniş çevresinden olmayan Şii isimlerle birlikte, direnişin gücünden yararlanarak kurumlarda kalıcı bir yer edinmeyi başardı. Buna karşılık bu kesimler, mevcut mezhepçi düzende paylarının artık güvence altında olduğu düşüncesiyle hareket etti. Zaman içinde Emel Hareketi yeni düzenin yerleşik bir parçasına dönüştü ve Lübnan denkleminde geleneksel bir güç konumu kazandı. Diğer siyasi güçlerle çatışmaları ve ittifakları da büyük ölçüde Şiilerin devletteki payını sağlamlaştırma etrafında şekillendi. Oysa devlet bütün kurumlarıyla çözülüyordu; Hizbullah ise paralel bir yapı üzerinden üretim, geçim desteği ve hizmet alanlarının bir bölümünü yönetiyordu. 2019 olaylarının ardından büyük çöküş yaşandığında, zarar ilk olarak Emel Hareketi’nin devlet yapısına dahil etmeye çalıştığı bu kesime dokundu. Sıradan Şiiler ise çöküşün bedelini neden kendilerinin ödediğini anlayamadı.
Gazze’ye karşı savaş başladığında direnişin rolü sorusu, Şii çevrenin yanı sıra Lübnan’daki diğer topluluklarda da tartışmanın merkezine geri döndü. Hizbullah içinde nasıl hareket edilmesi gerektiğine dair geniş bir tartışma yaşandı. Ardından iç etken kendini gösterdi ve parti yönetimi çatışmayı daha ileri taşıyamayacağını anladı. İsrail’le savaş, partinin Lübnan dışında bir savaşa girip sonuçlarını tek başına üstlenmesine imkân vermiyordu; Suriye’de yaşananlar bunun örneğiydi.
Daha önemlisi, direniş İsrail’in Şii topluluğu meselesini tersinden ele almaya karar verdiğini gördü. O zamandan bu yana İsrail, Amerikalılar ve Lübnan’daki bazı güçlerle birlikte, Şiilerin kurtuluşunun ancak direnişten kurtulmakla mümkün olduğu anlatısını yerleştirmeye çalışıyor. Bu süreç öyle bir noktaya ulaştı ki bazı Şiiler silah türleri arasında ayrım yapmaya başladı. Partinin İsrail’i tehdit eden silahlarını teslim etmesi gerektiğini, ancak Lübnan içindeki varlıklarını, yani devletteki konumlarını korumak için ihtiyaç duydukları silahları bırakmaması gerektiğini söylüyorlar. Fakat sonuç değişmiyor: Şiilerin nasıl bir devlet istedikleri sorusu hâlâ yanıtsız ve bu yanıtın yakın zamanda ortaya çıkacağını gösteren hiçbir işaret yok. Nebih Berri’nin 1984’ten bu yana Şiilerin “kazanımlarını” korumaya dayalı yaklaşımı bile artık işe yaramıyor; çünkü iç ortaklık yalnızca iyi niyet ve yerel hesaplarla korunamaz. Şiiler bugün, her zamankinden fazla, Hristiyanlara ve diğer Lübnanlılara da yöneltilen şu soruyla karşı karşıya: Nasıl bir devlet istiyorsunuz?
Bu anlamda Lübnan, siyasi bakımdan en talihsiz anlarından birini yaşıyor; toplulukları ise yeni bir iç çatışmaya sürüklenmeye her zamankinden daha hazır görünüyor. Toplumsal tabanın bitkin olduğu ve hiç kimsenin iç savaşa dönmek istemediği doğru. Ancak Lübnanlıların bir bölümü, Hizbullah’ın silahının bankacılık sektörünün çöküşünden sorumlu olduğuna inandırılırsa; ordunun gücü Müslümanlar için tehditmiş gibi sunulursa; Dürziler Suriye ve Filistin’deki Dürzilerin başına gelenlerden bağımsız olarak kendi tercihlerini belirleyemez hale gelirse; Sünniler de Şam bölgesinin yönetimi için Suudi-Türkiye mücadelesinin nasıl sonuçlanacağını beklerse, Lübnan’da artık siyasetten söz edilemez. İnsanları devlet etrafında bir araya getirebilecek sivil bir devlet için çabalayan çok küçük azınlığın da “Nasıl bir Lübnan istiyorsunuz?” sorusuna yanıt vermeye hazırlanması gerekiyor.
Çeviri: YDH
İlgili Haberler
ABD’ye boyun eğen Lübnan hükümeti ülkeyi ateşe atıyor
20 Ekim 2026 10:57
Ankara, Colani'yi İsrail adına Hizbullah'la savaştan sakındırmaya çalı…
02 Ekim 2026 13:34
Ulusal Güvenlik Konseyi’nden Trump’a gizli belge: Hizbullah’tan nasıl …
29 Eylül 2026 08:43
23 Eylül katliamı: İsrail’in suçlarına dair bir hafıza
23 Eylül 2026 19:11
