BRICS liderleri Yeni Delhi'de buluştu

YDH ― Hindistan'ın başkenti Yeni Delhi'de Cumartesi günü bir araya gelen gelişmekte olan ülkeler grubu BRICS üyeleri, Ortadoğu savaşında itidal çağrısında bulunan ortak bir bildiriye imza attı.

Ortak bildiri, savaşın böldüğü İran ile Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) arasında diplomatik bir ilerleme işareti olarak yorumlandı.

Zirvenin yapıldığı Yeni Delhi'de, Batı'nın masada olmadığı bir liderlik tablosu sergilendi. Çin, Hindistan ve Rusya liderleri, Washington'ın sahip olmadığı bir avantaja erişerek İran ile aynı masaya oturdu.

Krizin gölgesinde tarihi buluşma

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pizişkiyan ile Abu Dabi Veliaht Prensi Şeyh Halid bin Muhammed bin Zayid el-Nahyan, Yeni Delhi zirvesinin ilk gününde, yan etkinlikler kapsamında bir araya geldi.

Bu görüşme, altı ay önce başlayan çatışmalardan bu yana iki ülke arasında gerçekleşen en üst düzey temas olarak kayıtlara geçti.

BAE Devlet Başkanı'nın en büyük oğlu ve tahtın varisi olan Abu Dabi Veliaht Prensi ile Pizişkiyan arasındaki toplantıya dair İran'ın Hindistan'daki büyükelçiliği bir fotoğraf paylaştı ancak içerik hakkında bir detay vermedi.

Abu Dabi medya ofisinin X platformu üzerinden yaptığı açıklamaya göre ise iki lider; bölgesel ve uluslararası meseleleri, gerilimi düşürmeyi, istikrarı, bölgesel barışı ve kalkınmayı ilerletme çabalarını ele aldı.

Açıklamada görüşmelerin herhangi bir somut çözüme ulaşıp ulaşmadığına dair bir bilgi yer almadı.

ABD ve Batı hegemonyasına karşı diplomasi testi

Zirveyi düzenleyen yetkililer ve diplomatlar, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İran'ın altı aydır süren savaşta karşılıklı misilleme saldırılarına yeniden başladığı bir dönemde, İran-BAE ayrılığını gidermeye odaklandı.

İran, çatışmalar boyunca BAE'ye yönelik çok sayıda saldırı düzenledi. Bunun en yakın örneği, Ağustos ayı sonlarında BAE'de bulunan ve ABD güçleri ile helikopterlerine ev sahipliği yapan El Minhad Hava Üssü'nün hedef alınmasıyla yaşandı.

Uluslararası ilişkiler uzmanları, bloğun asıl sınavının Abu Dabi ve Tahran'ın kabul edebileceği bir Ortadoğu kriz metni hazırlamak olduğunu ve bunun ortak bildirinin yolunu açtığını ifade etti.

Uzmanlara göre bu ortak açıklama, mevcut jeopolitik manzarayı tek başına değiştirmese de yükselen ülkelerin dayanışmasını gözler önüne seriyor.

Geçtiğimiz Mayıs ayında BRICS dışişleri bakanları İran savaşı konusunda ortak bir bildiri üzerinde anlaşamamış, bu durum Hindistan'ı yalnızca bir başkanlık özeti yayınlamak zorunda bırakmıştı.

Trump yönetiminin gümrük tarifeleri ve ABD-İsrail cephesinin İran'a karşı yürüttüğü savaşın küresel enerji koridorlarını bozduğu bir dönemde BRICS, küresel sürtüşmeye karşı bir birlik mesajı veriyor.

Yeni Delhi bildirisi ve nükleer uyarısı

18'inci BRICS Zirvesi sonunda Yeni Delhi Bildirisi kabul edildi. Bildiride, "Ortadoğu/Batı Asya'da tırmanmaya devam eden gerilimden derin endişe duyuyoruz... Maksimum itidal gösterilmesi ve durumu daha da kötüleştirebilecek eylemlerden kaçınılması çağrısında bulunuyoruz" ifadeleri yer aldı.

Metinde sivillerin korunması çağrısı yapıldı, devletlerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi istendi; küresel ticaretin, tedarik zincirlerinin, enerji akışlarının ve deniz güvenliğinin korunması gerektiği vurgulandı.

Sivil altyapıya ve BM uluslararası atom enerjisi kurumunun güvenceleri altındaki barışçıl nükleer tesislere yönelik kasıtlı saldırılardan duyulan endişe dile getirilirken, silahlı çatışmalar sırasında nükleer emniyet ve güvenliğin korunması gerektiği belirtildi.

Bu ifadeler, ABD ve İsrail'in İran nükleer tesislerine yönelik saldırılarına üstü kapalı bir eleştiri olarak değerlendirildi.

Bildiride ayrıca, BM Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmeyen tek taraflı yaptırımlar da hedef alındı.

İsim verilmese de bu kınama, 2022'de Ukrayna'yı topyekun işgal etmesinin ardından Batı yaptırımlarıyla karşılaşan kurucu üye Rusya ve ablukalarla mücadele eden İran'a bir destek olarak okundu.

Liderler, "Uluslararası hukuku ve BM Şartı'nın ilke ve amaçlarını baltalayan bu tür yasa dışı önlemlerin ortadan kaldırılması çağrısında bulunuyoruz" dedi.

Zirvede Modi'nin denge diplomasisi

Ev sahibi Hindistan'ın Başbakanı Narendra Modi, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pizişkiyan ve diğer liderlere hitaben yaptığı açılış konuşmasında, grubun artık rüştünü ispatladığını söyledi.

Modi, bu birlik ve mutabakatı küresel sahnede somut sonuçlara dönüştürmenin zamanının geldiğini dile getirdi.

"Ayrıcalıklar piramidini bir ortaklık platformuna dönüştürmek zorundayız" diyen Modi, Küresel Güney'in kural alıcılardan kural koyuculara dönüşmesi için çalışılması gerektiğini vurguladı.

BRICS ülkelerinin dünya nüfusunun yüzde 50'sini, küresel GSYİH'nin yüzde 40'ını ve küresel ticaretin yüzde 25'inden fazlasını temsil ettiğini hatırlatan Modi, bloklaşmanın Batı'ya karşı olmadığını savundu.

Başbakan Modi, "BRICS kimseye karşı değil" dedi. Yapay zeka, siber uzay, dış uzay, biyoteknoloji ve kritik teknolojilerin sadece gelecekteki fırsatları değil, geleceği yönetecek kuralları da şekillendirdiğini sözlerine ekledi.

Modi, İran savaşı nedeniyle deniz ticaretinde yaşanan aksamaların denizciler için riskleri artırması sebebiyle, deniz çalışanlarının güvenliğini ve refahını güçlendirmek adına bir BRICS denizciler ağı kurulmasını önerdi.

Pizişkiyan ile Cuma günü ayrı bir görüşme yapan Modi, İran liderini uyararak seyrüsefer ve ticaret özgürlüğünün korunmasını istedi. Bu talep, Hindistan'ın kendi yakıt ithalatını tehdit eden Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz'deki krizlere örtülü bir atıf barındırıyordu. Modi'nin bu hamlesi, iç siyasette azalan gücüne karşın devlet adamı kimliğini parlatma çabası olarak görüldü.

Hindistan bir yandan ABD ve Avrupa ile ekonomik, savunma ve teknoloji bağlarını genişletmeye çalışırken diğer yandan Moskova ve Tahran ile olan köklü ortaklıklarını dengeliyor. Modi, Washington ve diğer Batılı başkentlerin baskılarına ve Ukrayna'daki savaşa rağmen, ABD-İran savaşının neden olduğu enerji krizini bir ölçüde Rusya'ya yönelerek aşıyor.

En son Aralık 2025'te Hindistan'ı ziyaret eden ve Yeni Delhi'nin en önemli stratejik ortaklarından biri olan Putin, Cuma günkü görüşme öncesinde Modi tarafından sıcak bir sarılmayla karşılandı.

Hindistan'ın eski BAE Büyükelçisi Sunjay Sudhir, durumun ciddiyetini değerlendirirken, "Savaşı sona erdirmenin anahtarı ABD ve İsrail'in elinde" dedi.

Sudhir, Hindistan'ın çabalarına değinerek, "Hindistan'ın yaptığı şey, bölge ülkelerinin aynı masaya oturabileceğini, diplomatik angajmana girebileceğini ve çıkarlarının örtüştüğü noktalar üzerine inşa edebileceğini göstererek zor konuşmaları devam ettirmek oldu" ifadelerini kullandı.

Çin ve Hindistan ilişkilerinde temkinli çözülme

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'in Cumartesi günü zirveye katılımı diplomatik çevrelerde yakından izlendi. Nükleer silahlara sahip rakipler arasında yavaş yavaş gelişen temkinli çözülmenin en büyük adımı olan bu ziyaret, Xi'nin 2019'dan bu yana Hindistan'a yaptığı ilk gezi oldu.

Ziyaret, Çin ve Hindistan arasında ihtilaflı Tibet sınırı boyunca yaşanan ve uçuşların, vizelerin, üst düzey temasların kesilmesine yol açan ölümcül askeri çatışmadan tam altı yıl sonra gerçekleşti. Her ne kadar sınır sorunları hala çözümsüz kalsa ve 3 bin 500 kilometrelik yüksek irtifa sınırında ağır askeri yığınaklar korunsa da ilişkiler kademeli olarak iyileşiyor.

Askerlerden oluşan onur kıtası ve renkli elbiseler içindeki geleneksel dansçılarla kırmızı halıda karşılanan Xi Jinping, video aracılığıyla yaptığı açıklamada, "İki ülkemiz birçok açıdan farklı olsa da birbirlerinin güçlü yönlerini tamamlama, birbirlerini destekleme, karşılıklı başarıya ulaşma ve birlikte ilerleme konusunda tamamen yetkindir" dedi.

Hindistan Dışişleri Bakanlığı, liderlerin görüşmesi sonrasında, iki tarafın sınır sorununun adil, makul ve karşılıklı olarak kabul edilebilir bir şekilde çözülmesine yönelik taahhütlerini ifade ettiklerini duyurdu. Bakanlık, Modi'nin de sınırla ilgili konularda mevcut anlaşmalara ve mutabakatlara uyulmasının gerekliliğinin altını çizdiğini belirtti. Tartışmalı Himalaya sınırı, büyüyen ticaret açığı ve stratejik rekabet ilişkileri karmaşıklaştırmaya devam ederken iki ülke arasındaki derin güvensizlik sürüyor.

Çin'den üçüncü altın on yıl vizyonu ve Ortadoğu'da barış çağrısı

BRICS İşbirliğinin 18'inci Oturumu'nda konuşan Çin Devlet Başkanı Xi, Ortadoğu savaşının uluslararası toplumun ortak çıkarlarına hizmet etmediğini belirterek, tüm ilgili tarafları kalıcı ve kapsamlı bir ateşkes sağlamaya, siyasi çözüme bağlı kalmaya çağırdı. Çin devlet televizyonu CCTV'ye göre Xi, Çin'in Ortadoğu ve Körfez bölgesinde barış ve huzurun tesis edilmesi için diğer BRICS üyeleriyle birlikte üzerine düşen rolü oynamaya hazır olduğunu söyledi.

Xi Jinping, Çin'in tüm taraflarla uzlaşma sağlamaya ve yenilikçiliği ilerletmek, barış ve istikrarı korumak, medeniyetler arası karşılıklı öğrenmeyi teşvik etmek ve küresel yönetişimi iyileştirmek için üçüncü bir "altın on yıl" başlatmaya hazır olduğunu duyurdu. Çin lideri; yüksek kaliteli kalkınmanın yeni aşamasına geçildiğini belirterek tek taraflılığın ve güç politikalarının uluslararası düzeni zayıflattığı bir dönemde üyeleri, insanlık için ortak bir geleceğe sahip bir topluluk inşa etmeye çağırdı.

İnovasyon odaklı kalkınma vizyonunu paylaşan Xi, Temmuz ayında Şanghay merkezli olarak kurulan Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü'ne BRICS ülkelerinin katılımını memnuniyetle karşıladığını belirterek, yeni sanayileşmeyi ilerletmek için yapay zeka kullanımına dair bir BRICS girişimi önerdi.

Siber uzay, dış uzay ve derin deniz gibi yükselen alanlardaki yönetişimin şekillenmesine yardım edilmesi gerektiğini, Küresel Güney'in sesinin güçlendirilmesinin şart olduğunu ifade eden Çin lideri; merkezinde Dünya Ticaret Örgütü'nün bulunduğu çok taraflı ticaret sistemine destek istedi ve korumacılığın her türlüsüne karşı çıkılması çağrısı yaptı.

Zirvede, Çin'in gelecek yıl BRICS dönem başkanlığını devralacağı ve 2011, 2017 ile 2022 yıllarının ardından 19'uncu zirveye ev sahipliği yapacağı da onaylandı.

Çin Uluslararası Araştırmalar Enstitüsü Asya-Pasifik Çalışmaları Departmanı Direktörü Lan Jianxue, Xi'nin 2014'teki açıklık ve kapsayıcılık, 2017'deki BRICS Plus ve 2024'teki barış ve yeşil kalkınma vizyonlarının grubun ekonomik bağların ötesine geçmesine yardımcı olduğunu savundu. Lan, Çin'in kapsamlı endüstriyel sisteminden faydalanarak teknoloji paylaşabileceğini, ortak araştırmalar yürütebileceğini ve ortak ülkelere eğitim sağlayabileceğini belirtti. TV BRICS Afrika Başkanı Ayanda Holo ise Çin'in diplomatik ilişkisi bulunan Afrika ülkelerine gümrüksüz erişim sunma hamlesine atıfta bulunarak, diğer ortakların da Çin pazarına daha fazla erişim sağlamasını umduğunu dile getirdi.

Putin ve Pizişkiyan'dan ABD ablukasına karşı çıkış

Zirvede söz alan Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, çok kutuplu dünyaya geçişin, sömürgeci kategorilerde düşünmeye alışmış ülkeler tarafından direnişle karşılaştığını savundu. Yükselen rakipleri kontrol altına almak için gümrük tarifeleri, yaptırımlar ve kaba kuvvet kullanan ülkeleri eleştiren Putin, bu durumun uluslararası sistemi baltaladığını dile getirdi. Putin, BM Şartı'nı hala uluslararası hukukun temeli olarak gördüklerini söylerken, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin Asya, Afrika ve Latin Amerika'yı daha fazla temsil edecek şekilde genişletilmesi çağrısında bulundu.

ABD ablukası altındaki İran'ın Cumhurbaşkanı Mesud Pizişkiyan da sert eleştiriler yöneltti. Ortadoğu'nun bölgesel bir polis olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne ihtiyacı olmadığını söyleyen Pizişkiyan, ABD'nin gücünü hedefe koyarak, "Tüm dünya için karar vermesi gerektiğini, diğerlerinin hiçbir hakkı olmadığını ve onların istediklerine herkesin itaat etmesi gerektiğini kim söyledi? Bu bizim kabul etmeyeceğimiz bir şey" şeklinde konuştu. Pizişkiyan, gazetecilere yaptığı açıklamada da üyeleri Batı baskısından korumak için, ulusal para birimlerinin ticarette kullanımının yaygınlaştırılmasını en önemli adımlardan biri olarak nitelendirdi.

Uluslararası basının zirve analizi

Berlin'deki Carnegie Rusya Avrasya Merkezi Direktörü Alexander Gabuev, zirveye ilişkin yaptığı değerlendirmede, "Dünya gerçekten hızla parçalanıyor ve teoride BRICS'in başından beri söylediği de tam olarak bu. Ancak gerçekten çok düşük performans gösteriyorlar" dedi. Gabuev, Batı hegemonyasına düşmanlıkla birleşen ancak kimi zaman birbiriyle savaşan farklı çıkarlara sahip bu kadar büyük bir kulübü bir arada tutmanın zorluğuna dikkat çekti.

Uluslararası Kriz Grubu'nun kıdemli İran analisti Hamidreza Azizi ise Çin lideri Xi ve Pizişkiyan arasındaki olası ikili bir toplantının önemine değindi. Kırgızistan'daki son güvenlik zirvesinde iki liderin sadece ayaküstü görüştüğünü hatırlatan Azizi, Çin'in Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından ve savaştan rahatsız olabileceği ihtimaline işaret etti. Azizi, "Yeni Delhi'deki kapsamlı bir ikili görüşme bu nedenle protokolün çok ötesinde bir önem taşıyor. Bu, Pekin'in İran'ı hala siyasi sermaye yatırmaya değer stratejik bir ortak olarak görüp görmediğini ya da Tahran'la giderek arasına mesafe koyup koymadığını netleştirmeye yardımcı olabilir" değerlendirmesini yaptı.

Güney Afrika cephesinde hayal kırıklığı

Cape Town merkezli uluslararası ilişkiler uzmanı David Africa'ya göre, Güney Afrikalı yetkililer bloğun İran ve Gazze'deki savaşlar gibi bölücü çatışmalarda ortak bir fikir birliğine varamamasından rahatsız. Güney Afrika Devlet Başkanı Cyril Ramaphosa, grubun küresel ilişkiler kurma fikrini desteklese de, bloğun tutumu Pretoria yönetimine diplomatik baş ağrısı yaratıyor.

Nitekim Ocak ayında Güney Afrika, Trump yönetimi tarafından İran'ın kendi karasularındaki BRICS deniz tatbikatlarına katılmasına izin verdiği için eleştirilmişti. Ramaphosa, tatbikatları Çin'in yönettiğini ve konumun uygunluğu sebebiyle kendi sularının seçildiğini belirtmek zorunda kalmıştı. Afrika, Güney Afrika'nın diplomatik alanda istediğini elde edemediğini fark ettiğini, bu nedenle zirvede ticaret ve kalkınma gibi ekonomik konulara odaklanacağını savundu.