İran Meclisi'nde istihbarat bakanının dini yeterlilik şartı gündemde

YDH — İran İstihbarat Bakanı İsmail Hatib'in mart ayında ABD-İsrail saldırısında öldürülmesinin ardından bakanlık koltuğunun boş kalması, bu göreve atanacak kişide aranan dini içtihat yeterliliği şartını Meclis gündemine taşıdı.

Bazı milletvekilleri, güvenlik ve istihbarat alanında uzmanlaşmış isimlerin de bakan olabilmesi için bu şartın kaldırılmasını isterken, Meclis'ten başka isimler henüz herhangi bir yasal değişiklik yapılmadığını savunuyor.

Komisyon üyelerinin birbirinden farklı açıklamaları, yasal şartın geleceği konusunda belirsizliğe yol açtı.

Tartışmalar, 7 Kasım'da Meclis Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu Başkan Yardımcısı Emir Hayat Mukaddem'in açıklamasıyla alevlendi. Hayat Mukaddem, komisyonun istihbarat bakanı için aranan dini içtihat yeterliliği şartını kaldırmayı kabul ettiğini duyurdu.

Bu adımın, din adamı olsun ya da olmasın, güvenlik ve istihbarat alanında deneyim sahibi isimlerin bakanlık görevine getirilebilmesinin önünü açacağını söyledi.

Hayat Mukaddem, Nur News ajansına yaptığı açıklamada, 1983 tarihli yasayla getirilen içtihat şartının Anayasa'da herhangi bir dayanağının bulunmadığını da savundu. Bu şartın korunmasının, dini çevrelerin dışındaki uzmanlardan yararlanma imkânını daralttığını ifade etti.

Ancak komisyon sözcüsü Hasan Kaşkavi, ertesi gün yaptığı açıklamada yasada herhangi bir değişiklik kabul edilmediğini belirterek Hayat Mukaddem'in sözlerini yalanladı.

Meclis haber ajansı Hane Millet'in aktardığına göre Kaşkavi, içtihat şartının komisyon toplantılarından birinde gündeme geldiğini ve üyelerin konu hakkındaki görüşlerini paylaştığını söyledi. Ancak şartın kaldırılması ya da korunması yönünde herhangi bir yasa tasarısı sunulmadığını ve oylama yapılmadığını vurguladı.

Kaşkavi, Hayat Mukaddem'in sözlerinin komisyon üyeleri arasında gerçekleşen bir tartışmayı yansıttığını belirterek İstihbarat Bakanlığının görev ve atama koşullarını düzenleyen yasanın hâlâ yürürlükte olduğunu hatırlattı. Herhangi bir değişiklik için resmî bir yasa tasarısı ya da teklif sunulması ve gerekli yasama sürecinin tamamlanması gerektiğini kaydetti.

Komisyon üyesi milletvekili Ahmed Bahşayiş Erdeşteni'nin açıklamaları da belirsizliği artırdı. Erdeşteni, 24 Online'a verdiği demeçte, katıldığı son iki komisyon toplantısında bu konunun gündeme gelmediğini söyledi. Böylece komisyon içinde gerçekte ne yaşandığına ilişkin soru işaretleri daha da arttı.

İran'da dini içtihat yeterliliği şartına yönelik tartışmalar yeni değil. Meclis Başkanlık Divanı Sözcüsü Abbas Guderzi, 16 Ağustos'ta yaptığı açıklamada, şartın kaldırılmasına yönelik önerinin gündemde olduğunu ve hükümetin bu konuda Meclis'e bir yasa tasarısı sunmayı değerlendirdiğini duyurmuştu.

Guderzi, içtihat şartının değiştirilebilmesi için mevcut yasanın yeniden düzenlenmesi gerektiğini de belirtmişti. Tasarıyla bakanlık görevine aday olabilecek kişilerin kapsamını genişletmek ve güvenlik-istihbarat alanında deneyimli uzmanlara da fırsat tanımak istediklerini söylemişti. Guderzi'nin açıklamalarını o dönemde Tesnim haber ajansı aktarmıştı.

İran Radyo ve Televizyon Kurumu'nun eski Başkanı İzzetullah Zarğami de şartın kaldırılmasını desteklemişti. Zarğami, bakanlık için dini yeterlilik aranmasının güvenlik alanında uzmanlaşmış kadrolardan yararlanılmasını engelleyebileceğini savunmuştu.

İçtihat şartı, 1983'te kabul edilen yasaya dayanıyor. İstihbarat Bakanlığının kuruluşundan bu yana bakanlık görevini din adamları üstlendi. Böylece dini içtihat yeterliliği, kurumun işleyişini düzenleyen yasal çerçevenin 40 yılı aşkın süredir değişmeyen unsurlarından biri haline geldi.

Dini yeterlilik tartışması, İran yönetiminin İsmail Hatib'in yerine henüz kalıcı bir bakan atamamasıyla aynı döneme denk geliyor. Hatib, ABD ve İsrail'le yaşanan savaş sırasında 17 Mart'ta öldürülmüştü. Bakanlık şu anda vekâleten yönetiliyor ancak bu görevi yürüten kişinin kimliği konusunda resmî bir açıklama yapılmadı.

Yeni bakanın belirlenmesindeki gecikme Meclis'te de eleştirilere yol açtı. Amwaj Media'nın aktardığına göre bazı milletvekilleri, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ı belirli bir isim üzerinde ısrar ettiği gerekçesiyle yeni adayını Meclis'e sunmayı geciktirmekle suçladı.

İran basınında, eski Adalet Bakanı ve din adamı Mustafa Purmuhammedi'nin bu görev için aday gösterilebileceğine ilişkin haberler de yer aldı. Ancak bu ihtimale ilişkin henüz resmî bir doğrulama gelmedi.

Mevcut anlaşmazlık yalnızca yeni istihbarat bakanında aranacak dini yeterlilik şartıyla sınırlı kalmıyor. Tartışma, İran'ın en önemli güvenlik kurumlarından birinin nasıl bir yönetim anlayışıyla idare edileceği ve yönetimin aday havuzunu dinî kurumların dışındaki uzmanlara açmaya ne ölçüde hazır olduğu sorularını da gündeme getiriyor.

Bu tartışmalar, savaş sırasında çok sayıda üst düzey yetkilinin öldürülmesinin ardından güvenlik ve askerî kurumların yönetiminde geleneksel kısıtlamaların yeniden değerlendirilmesi sürecinde yaşanıyor.

10 Kasım itibarıyla dini içtihat yeterliliği şartı hukuken yürürlükte bulunuyor. İran makamları, bu şartı kaldıracak herhangi bir yasal değişikliğin kabul edildiğini henüz açıklamadı.