ABD'nin Lübnan’ı İran’la müzakere hattından koparma planı

YDH- El-Ahbar gazetesi yazarı Meysem Rizk, Lübnan’ın İslamabad mutabakatından çıkarılmasının, ülkeyi ABD-İran görüşmelerindeki bölgesel uzlaşma zemininden ayırmaya yönelik ilk siyasi hamle olduğunu yazdı.

Rizk’e göre şimdi gündemdeki ikinci hamle, bu ayrılığı BM çatısı altında kalıcılaştırmak ve Lübnan’ın güneyindeki güvenlik düzeninin temelini “çerçeve anlaşması”na dayandırmak.

İslamabad mutabakatının ilk maddesi, Lübnan’daki savaşın durdurulmasını ve İsrail güçlerinin çekilmesini öngörüyordu. Bu maddenin devre dışı bırakılmasıyla İran’ın müzakerelerdeki önemli bir başlığının elinden alındığını belirten el-Ahbar, Lübnan yönetiminin doğrudan İsrail’le müzakere yoluna yöneltildiğini kaydetti. Yeni girişim yalnızca müzakere kanallarını ayırmayı değil, bu ayrılığı uluslararası bir düzenlemeyle geri döndürülmesi güç hale getirmeyi amaçlıyor.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun öncülük ettiği çizgi, Lübnan’ın İran’la olası bir uzlaşmanın parçası olmasını engellemeye çalışıyor. Tahran’ın Lübnan’daki savaşın sona ermesini daha geniş kapsamlı anlaşmayla ilişkilendirmeyi sürdürmesi, Washington’ın bu dosyayı kapatamadığını gösteriyor. Bu nedenle ABD, Lübnan için ayrı bir süreç kurmaya yöneliyor.

UNIFIL sonrası düzen tartışması

Bu çerçevede gündeme gelen seçeneklerden biri, Lübnan-İsrail “çerçeve anlaşması”nı yeni bir BM Güvenlik Konseyi kararına dahil etmek; diğeri ise anlaşmanın hükümlerini UNIFIL’in yerini alacak güvenlik yapısına eklemek.

Fransa’nın bu tartışmadaki rolü de ABD ve İsrail’in itirazları nedeniyle Lübnan dosyasındaki etkisi daralan Paris’in yeniden konum kazanma arayışıyla ilgili.

Fransa Dışişleri Bakanlığı, 18 Ekim’de Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot ve Bakan Yardımcısı Alice Rufo’nun Beyrut ziyaretinin ardından, UNIFIL’in görev süresinin bitmesinden sonra Lübnan’ın egemenliğini destekleyecek uluslararası bir yapı kurulmasına katkı sunmaya hazır olduğunu açıklamıştı. Paris, bu yapının Lübnan ordusunun konuşlanmasını ve hem çerçeve anlaşmasının hem de 1701 sayılı kararın uygulanmasını desteklemesini savunuyor.

9-10 Kasım’da Paris’te düzenlenen G7 dışişleri bakanları toplantısında Fransa ve ABD, UNIFIL’in çekilmesinden sonra güneyde güvenlik boşluğu oluşmaması gerektiği konusunda uzlaştı. Ancak Fransa Dışişleri bakanı, yeni yapının nasıl olacağı konusunda henüz nihai bir mutabakata varılmadığını kabul etti.

Washington, Lübnan yönetimini BM Güvenlik Konseyi’ne resmî başvuruda bulunmaya yöneltiyor. Böylece çerçeve anlaşmasının yeni bir uluslararası karara dönüştürülmesi ve Lübnan’ın önceki BM kararlarının yerine geçecek düzenlemeyi kendisinin talep ettiği görüntüsünün oluşturulması hedefleniyor. Gazeteye göre bu yöntem, Rusya ve Çin’in olası vetosunu siyasi açıdan zorlaştırabilir.

ABD’nin BM Daimî Temsilcisi Mike Waltz’ın 16-17 Kasım’da Beyrut’a yapması beklenen ziyaretin de UNIFIL sonrası düzenlemeleri gündeme taşıması öngörülüyor. Waltz, Lübnanlı yetkililerle UNIFIL sonrası güvenlik düzenlemelerini görüşecek. ABD’nin gündeminde bir doğrulama komitesi ya da alternatif güvenlik yapısı kurulması ve yeni bir BM kararının Lübnan yönetimiyle ele alınması bulunuyor.

Anayasal yetki ve iç gerilim riski

Planın Lübnan içindeki boyutu, Cumhurbaşkanı Jozef Aun ile Başbakan Nevaf Selam’ın, öneriyi Bakanlar Kurulu’nda veya Meclis Başkanı Nebih Berri’yle görüşmeden BM’ye taşıyıp taşıyamayacağı sorusunu gündeme getiriyor.

El-Ahbar’ın görüştüğü kaynaklar, Lübnan Anayasası’nın 52. maddesinin cumhurbaşkanına uluslararası anlaşmaları müzakere etme ve imzalama yetkisi verdiğini, ancak bunun başbakanla uzlaşma ve Bakanlar Kurulu onayı gerektirdiğini belirtti. Bazı anlaşmalar için Meclis’in onayı da gerekiyor. Kaynaklar, yeni uluslararası yükümlülükler doğurabilecek bir adımın iki cumhurbaşkanlığı makamına sınırsız yetki veren teknik bir işlem gibi ele alınamayacağını vurguladı.

Aynı kaynaklara göre çerçeve anlaşması, yükümlülüklerinin kapsamını belirleyecek geniş bir ulusal tartışmaya da konu olmadı. Anlaşmanın uygulanmasının, İsrail’in çekilmesiyle eş zamanlı ve belirli takvim güvencelerine bağlı olmadan Lübnan ordusunun Hizbullah’ın silahsızlandırılması için ilerleme kaydetmesine bağlanması, yükümlülükler arasında ciddi bir dengesizlik yaratabilir. Bu durumda Lübnan’dan adımlar atması beklenirken İsrail’in çekilmesi ve saldırıları durdurması belirsiz değerlendirme ve denetim süreçlerine bırakılabilir.

Böyle bir düzenleme İsrail işgalini ve saldırılarını yeni güvenlik gerekçeleri altında sürdürmesine imkân verebilir. Lübnan ordusuna, İsrail işgali sona ermeden silahsızlandırma görevini güç kullanarak yerine getirme sorumluluğu yüklenmesi ise ordu ile direniş arasında çatışma ve ülke içinde fitne riski doğurabilir.

Cumhurbaşkanı Aun, 17 Ekim’de İsrail’in çerçeve anlaşmasına uymadığını söylemiş ve uygulamayı İsrail’in çekilmesi ile Lübnan ordusunun konuşlanmasının tamamlanmasına bağlamıştı. Buna rağmen Beyrut’un ABD baskısıyla İran’la olası bir anlaşma öncesinde yeni düzenlemeyi kabul edip etmeyeceği belirsiz.

Hizbullah ise bu süreci kabul etmeye hazır değil. Hizbullah ile müttefiki Nebih Berri arasındaki görüşmelerde Berri, BM’deki tartışmaların 1701 sayılı kararın uygulanması temelinde yürütülmesinde ısrar etti. Hizbullah Genel Sekreteri Naim Kasım da çarşamba günkü konuşmasında, güneydeki güvenlik düzenlemelerinde yalnızca 27 Kasım 2024 anlaşmasının esas alınması gerektiğini söyledi. Kasım, 1701 sayılı kararı genel çerçeve, ateşkes anlaşmasını ise İsrail’le gelecekteki ilişkilerin sınırı olarak niteledi.

Hizbullah, öneriyi Berri’nin yanı sıra Avrupa taraflarıyla da görüştü ve işgalin meşrulaştırılmasına ya da İsrail’in güvenlik taleplerinin Lübnan’da kalıcılaştırılmasına karşı olduğunu iletti. Lübnan’daki bazı çevreler de Avrupalı yetkilileri ABD projesine katılmanın kendilerine yeni bir rol kazandırmayacağı, aksine ülkedeki askerî ve siyasi varlıklarının sona ermesine yol açabileceği konusunda uyardı.