Ortadoğu’da yeni diye bir şey yok

YDH — ABD hükümetinde 20 yıl görev yapan araştırmacı öğretim üyesi Steven Simon, Foreign Policy’de yer bulan analizinde; Washington’ın Ortadoğu’yu askeri müdahalelerle yeniden dizayn etme yanılsamasını ve mevcut ABD-İran savaşının jeopolitik gerçeklikle bağdaşmayan hedeflerini mercek altına alıyor. Bölge için asıl sınanması gereken yaklaşımın yeni askeri maceralar değil, Amerikan müdahaleciliğinin azaltılması olduğunu kanıtlamayı amaçlayan Simon, ABD’nin askeri gücü kalıcı siyasi düzenlemelere dönüştürecek kapasiteden yoksun olduğunu vurguluyor. 

▪️▪️▪️

Bu yılki görüş yazıları ve dergi içerikleri bir dejavu hissi uyandırıyor. 2003 yılındaki Irak işgalinin, yeni ve demokratik bir Ortadoğu’nun önünü açması bekleniyordu.

2006 Lübnan Savaşı, dönemin ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice’ın ifadesiyle yeni bir Ortadoğu’nun “doğum sancıları” idi.

2009’daki Arap Baharı bu yeni dönemin şafağı olarak nitelendirilmişti. Hamas’ın 2023 yılında İsrail’e yönelik gerçekleştirdiği saldırının da yeni bir Ortadoğu’yu müjdelediği ileri sürülmüştü.

ABD’nin İran’a yönelik saldırılarının ve Hürmüz Boğazı üzerindeki mücadelenin, bir kez daha yeni bir Ortadoğu’yu var ettiği iddia ediliyor. ABD Başkanı Donald Trump’a göre, “Ortadoğu dönüşecek ve bu bölgenin geleceği hiç olmadığı kadar —sanırım tarihte hiç olmadığı kadar— parlak görünüyor.”

Foreign Affairs dergisi de tartışmaya “İran Zorunluluğu: Amerika ve İsrail Yeni Bir Ortadoğu’yu Nasıl Şekillendirebilir?” başlıklı bir makaleyle dâhil oldu.

İran savaşı gibi kanlı ve kaotik olaylar kapsamlı değişim fantezilerini tetikler; ancak gerçeklik her defasında bu beklentilerin gerisinde kalır.

Geçmiş dönemlerin Temsilciler Meclisi başkanlarından Sam Rayburn’ün gözlemlediği gibi:

“Herhangi bir eşek bir ahırı tekmeleyerek yıkabilir; ancak onu inşa etmek için bir marangoz gerekir.”

ABD’nin tasavvurundaki daha iyiye yönelik belirleyici bir değişim, ABD askeri gücünün fiili üstünlüğünü ve bu gücü kalıcı siyasi düzenlemelere dönüştürme kabiliyetini gerektirir. Amerika Birleşik Devletleri, bu iki özelliğin hiçbirine sahip olmadığı hâlde her ikisini de elinde bulundurduğunu hayal edegelmiştir.

Dünyanın öbür ucunda güç kullanımı, siyasi liderlerin ortadaki kazanımların üstlenilen maliyet ve riskle orantılı olduğunu göstermesini zorunlu kılar. Bu durum, savaş hedeflerinin nihayetinde gündelik gerçeklikten kopuk olduğu anlaşılacak abartılı ifadelerle çerçevelenmesi anlamına gelir.

Madalyonun diğer yüzünde ise hasımların da kendi iradeleri ve hareket kabiliyetleri var. Bu aktörler, ABD’nin güç projeksiyonunun edilgen nesneleri ya da Washington’ın kendi fantezilerini yansıtabileceği boş birer zemin değildir.

Üstelik ironik bir biçimde, bölge devletlerinin zayıflığı ve parçalanmışlığı, dışarıdan bir gücün kendi iradesini dayatmasını kolaylaştırmak bir yana daha da zorlaştırmaktadır.

Savaş er ya da geç sona erdiğinde İran, Çin ve Rusya gibi iki iyi dosta ve Irak ile güçlü bir ilişkiye sahip, yoksul ve militarize bir petrol ihracatçısı olmaya devam edecektir. Kısacası, savaş öncesindeki durumundan çok da farklı olmayacaktır.

Irak da uzun bir sınırı paylaştığı İran’dan ve maliyesini kontrol eden Amerika Birleşik Devletleri’nden gelen baskıları savuşturmaya çalışan hibrit ordulu bir devlet olarak bugünkü görünümünü büyük ölçüde koruyacaktır.

Suriye, ABD ve İsrail’in İran’ı vurduğu günün arifesindeki görünümünden farksız olacaktır. On üç yıllık iç savaş ve çok daha uzun süredir devam eden yaptırımlarla harap olmuş, mezhepçi bir klik tarafından yönetilen, bölge ülkelerinden, İsrail’e ve Suudi Arabistan’a kadar dış güçlerin nüfuz ettiği, etnik ve dinî rekabetlerle bölünmüş yoksul bir ülke olmayı sürdürecektir.

Lübnan, mezhepler arasındaki güç dengesini yeniden kurarak ve tüm milislerin silahsızlandırılması çağrısında bulunarak iç savaşı sona erdiren 1989 Taif Anlaşması’nın sonuçlarıyla yaşamaya devam edecektir. Suriye vesayeti altında, silahlarını “direniş” adı altında elinde tutan Hizbullah dışındaki tüm milisler silahsızlandırılmıştı.

Bu durum ise istemeden de olsa öngörülebilir bir biçimde Hizbullah’ın devlete karşı silahlı bir rakip ve güneyindeki çok daha güçlü komşusuyla anlamsız çatışmalara giren bir aktör olma statüsünü kalıcı hâle getirdi.

Ülke, bankacılık sisteminin kayıplarını kimin üstleneceğine karar vermeye istekli bir parlamento olmaksızın, Uluslararası Para Fonu’nu (IMF) tatmin etme yönündeki Sisifosvari çabasıyla boğuşmaya devam edecektir.

İki yıl önce Husilerin Kızıldeniz’deki gemilere ateş açmasıyla ekonomisi ağır darbe alan Mısır, Körfez ülkelerinin cömert yardımlarıyla ayakta tutulan ve devasa altyapı projelerine girişen, savaştan bir gün önceki aynı otoriter devlet olmayı sürdürecektir.

İsrail, Suriye ve Irak sınırlarındaki kargaşa nedeniyle zorunlu olarak temkinli hareket eden Ürdün, tıpkı savaş öncesinde olduğu gibi görünecektir. Geçen yıl ve ondan önceki yıl ne iseler yine aynı durumda kalacak olan Libya, Fas, Cezayir ve Sudan için de aynı şey geçerli olacaktır.

Kuşkusuz, bu durumdan kazançlı çıkan istisnai aktörler de vardır. Büyük ölçüde tanınmayan bir ülke olan Somaliland, Babulmendep Boğazı’ndaki Husi hâkimiyetine karşı coğrafi bir denge unsuru olarak Birleşik Arap Emirlikleri (BAE),İsrail ve ABD’den stratejik rant elde etmiştir. Ne var ki tek bir ayrılıkçı bölgenin varlığı yeni bir Ortadoğu yaratmaya yetmez.

Peki ya Körfez’in Arap yakasında durum nedir? Oradaki her bir devlet, İran füzeleri ve insansız hava araçları (İHA) tarafından ağır bombardımana tutulmuştur. Umman dışındaki tüm Körfez ülkelerinin ekonomileri bu yıl küçülecektir.

IMF, Kuveyt için yüzde 16,7, Katar için yüzde 15,6, Bahreyn için yüzde 11,3 ve BAE ile Suudi Arabistan için daha düşük oranlarda daralma öngörmektedir. IMF gelecek yıl keskin bir toparlanma beklemektedir; ancak bu beklenti yalnızca boğazdaki trafiğin 2027 yılı içinde normale döneceği yönündeki iyimser varsayıma dayanmaktadır. Ham petrol akışı, taşıma süreci meşakkatli olsa da hâlihazırda savaş öncesi seviyelere ulaşmış durumdadır.

Bu devletlerin çoğu, ihracat rotalarını yedekli ve dolayısıyla İran veya Husi saldırılarına karşı daha dirençli hâle getirmek amacıyla; Abkayk’tan Yenbu’ya, Habşan’dan Füceyre’ye veya Fars'tan Banyas’a uzanan devasa yeni boru hattı ya da taşımacılık projelerinden söz etmektedir.

Bu tür projelere ilişkin planlar söz konusu ülkeler için yeni bir şey değildir ve bunların çoğu muhtemelen hiçbir zaman inşa edilmeyecektir. ABD’nin savaş yürüten bir güç olarak nispeten etkisiz kaldığını, ancak yine de istekli bir silah satıcısı, istihbarat kaynağı ve savunma sanayii ortağı olduğunu göstermesiyle birlikte, bu ülkelerin tamamı kendi hava savunma sistemlerini yeniden inşa etmek için harekete geçecektir.

Bu durum,BAE dışında sınır ötesi harekât işlevine sahip olmayan orduları üzerinde önemli bir etki yaratmayacak, ancak gelecekteki İran ve Husi saldırıları karşısında dirençlerini artıracaktır.

Bu savaş nasıl sona erer? Yollardan biri, Trump yönetiminin boğazdaki normal trafiği yeniden tesis edecek ve ABD Donanması’nı yeniden konuşlanmak üzere serbest bırakacak tavizkâr bir ateşkes imzalamasıdır. Demokratların çoğunlukta olduğu bir ABD Kongresi bu tercihi hızlandırabilir. Trump bir savaş yetkileri kararını veto edeceği ve Demokratlar bu vetoyu aşacak oy sayısına muhtemelen sahip olamayacağı için Kongre savaşı doğrudan durduramayacaktır.

Yine de finansman konusundaki bir mücadele savaşı sürdürmeyi zorlaştıracak, ancak Trump’a her iki durumda da kazançlı çıkacağı bir zemin sunacaktır. Başlattığı savaşı kaybeden başkan olarak tarihe geçmek yerine, yenilginin sorumluluğunu Demokratların üzerine atabilecektir.

Körfez ülkeleri ise bu durumda geleneksel ve ihtiyatlı risk dengeleme stratejilerine geri dönecektir. Beşinci Filo’nun karargâhı artık Bahreyn’de bulunmasa bile, bir yandan ABD istihbaratını, teknolojisini, silahlarını ve uzmanlığını ellerinde tutabildikleri kadar tutacak, diğer yandan boğazı tamamen açmak için İran ile yan anlaşmalar yapacaklardır.

Bu tablo, ABD’nin kuvvetlerini bölgenin hemen dışında, çoğunlukla denizde ve birkaç erişim noktasında tuttuğu; karada büyük kuvvetler konuşlandırmak yerine bir kriz anında hızla takviye yapmak üzere önceden konuşlandırılmış teçhizata ve üs kullanım haklarına dayandığı “ufuk ötesi konuşlanma” düzenine oldukça benzeyecektir.

Bu duruş, ABD’yi bir bölgenin gündelik işleyişinin dışında tutan ve yalnızca tek bir gücün hayati kabul edilen bir bölgeye hâkim olma tehdidi doğurduğu durumlarda müdahale etmesini öngören “kıyı ötesi dengeleme” stratejisine hizmet etmekteydi.

Diğer olasılık ise savaşın, en azından yakın zamanda sona ermemesidir. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent ile ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’in tercih ettiği sonuç bu gibi görünmektedir ve kendi koşulları içinde bu strateji işlemektedir. Bessent’in paylaştığı uydu görüntüleri Hark Adası’nda hiçbir tankerin bulunmadığını göstermekte, ABD refakatinde taşınan Körfez ham petrolü ise bölgeyi savaş öncesi hacimlerde veya bunun üzerinde terk etmektedir.

Öyleyse neden uzlaşılsın? Çünkü bu süreçte İran’ın da söz hakkı vardır. Ekonomik yıpratma stratejisi, Tahran’a bu yıpranmanın Washington’a ödemeye razı olduğundan çok daha fazlasına mal olacağını göstermek için her türlü gerekçeyi sunmaktadır. Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik vuruşlarının, Zahran ve Dammam’daki saldırıların ve ABD üslerine yönelik tehditlerin amacı tam olarak budur.

Ara seçimlerden bu yana Başkan, ablukaya devam edileceği konusunda ısrar ederken, İran ile yürütülen görüşmelerin sonucunu bekleyerek gerilimi tırmandırma konusunda isteksiz olduğunun sinyallerini vermektedir. Bu durum ise Trump’ın kaçınmaya çalıştığı tırmanmayı tetikleyebilecek şekilde, İran’ın deniz taşımacılığına yönelik saldırılarına açık kapı bırakacaktır. Üçüncü bir uçak gemisi görev grubunun yolda olması, Başkan’ın bu süreci sonuna kadar götürmek için ihtiyaç duyacağı muharebe gücüne sahip olmasını güvence altına almaktadır.

Savaş uzadığı takdirde gerçekten de bir şeyler değişecektir; ancak bu değişim, yeni bir Ortadoğu kehanetinde bulunanların amaçladığı şekilde olmayacaktır.

Theodore Roosevelt uçak gemisi Umman Denizi’ne ulaştığında, Donanma’nın görevdeki uçak gemilerinin dörtte üçü bu savaşa tahsis edilmiş olacaktır.

Roosevelt’in Andaman Denizi’ne varmasıyla birlikte, şu anda Batı Pasifik’te hiçbir ABD uçak gemisi kalmamıştır. ABD gücünü bu denli soğuran bir bölge, Amerika Birleşik Devletleri’nin Asya’daki konumunu değiştirmektedir. ABD stratejisi Ortadoğu’yu değil, Ortadoğu ABD stratejisini yeniden şekillendirmektedir.

Diğer tek büyük aktör ise İsrail’dir. Gözlemciler yıllardır İsrail siyasetinin sağa kayışına, sol partilerin çöküşüne, bölgeye yönelik daha militan bir tutuma, ABD ile gerginleşen ilişkilere, iki devletli çözüme yönelik sertleşen muhalefete ve İran’ın nükleer ve füze programlarını devre dışı bırakmayı —ve nihayetinde görüldüğü üzere birçok liderini öldürmeyi— amaçlayan uzun menzilli bir vuruş kabiliyetinin geliştirilmesine dikkat çekmektedir. Bu eğilimin er ya da geç savaşla sonuçlanması muhtemeldi; ancak düğmeye basan isim Hamas’ın ölen lideri Yahya Sinvar oldu.

Bunun sonucu Gazzeliler ve daha geniş anlamda Filistinliler için yıkıcı olmuştur. Bu süreç, İsrail kuvvetlerini Suriye ve Lübnan sınırlarının ötesine taşırken, İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun Trump’ı savaşa çektiği yönünde yaygın bir izlenim yarattı. Yaşanan bu olaylar, mevcut Körfez Savaşı başlamadan çok önce, daha on yıl öncesinden öngörüldüğü şekilde, Amerikan kamuoyunun İsrail’e ve ABD-İsrail ilişkilerine yönelik bakışının olumsuzlaşmasını —özellikle de bu ilişkiye verilen siyasi desteğin daralmasını ve partizan bir çekişme malzemesine dönüşmesini— hızlandırmıştır.

Bu son anlamsız savaş, Amerika’nın hem yeni bir Ortadoğu’ya yönelik süregelen arzusunu hem de bunu gerçekleştirme konusundaki acziyetini ortaya koymuştur. 2016 ve 2024 ABD seçimleri, kısmen ABD’nin bölgedeki müdahalelerine ilişkin bir referandum niteliğindeydi. Trump bunu anlamış görünüyordu ve bu durumu siyasi söyleminin bir parçası hâline getirmişti; nitekim 2024 yılında “Ben bir savaş başlatmayacağım, savaşları durduracağım,” beyanında bulunmuştu.

Ancak faturayı başkaları ödediği ve kendisi de bir savaş ağası edasıyla boy gösterebildiği sürece, itidal hiçbir zaman onun gerçek yol gösterici ilkesi olmamıştır. Bu durum; hayatını kaybeden İranlı kız öğrenciler, ABD askerleri ve ülkelerinde savaş kaynaklı enflasyonla mücadele eden aileler açısından büyük bir talihsizliktir.

Daha iyi bir Ortadoğu bir yana, yeni bir Ortadoğu konusunda yapılması gereken deney; cevabı zaten bilinen bir soruyu,yani askeri müdahalenin bölgeyi daha iyi bir duruma getirip getirmediğini bir kez daha test etmek değil, daha az müdahalenin bunu sağlayıp sağlamayacağını sınamaktır.

Bu deneyin; İran savaşını bir hata ve seçmenlerin 2008 yılında reddettiği askeri maceracılığa gereksiz bir geri dönüş olarak gören bir kamuoyuna hesap verecek olan bir sonraki ABD yönetimi tarafından yürütülmesi muhtemeldir.

Devasa borç yükü ve sıradan insanların yaşamlarına yönelik harcama talepleri savunma bütçesini sıkıştıracaktır. Kongre, iyi ya da kötü, öncelikle Batı Pasifik ve Avrupa’nın güvenliğine odaklanacaktır. Ortadoğu, bugüne dek yoğun Amerikan yardımını atlatmayı başarmıştır. Bu yardımın daha azını da pekâlâ atlatabilir.