İran, UAEA denetimlerini güvenlik koşullarına bağladı

YDH- El-Meyadin’in yayımladığı ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) üye ülkelere dağıttığı belge, İran ile Ajans Genel Direktörü Rafael Grossi arasında 3-12 Kasım 2026’da yapılan yazışmaları ortaya koydu.

Yazışmalarda Tahran, ABD ve İsrail saldırılarında hedef alınan nükleer tesislere yönelik denetimlerin güvenlik koşulları sağlanmadan olağan biçimde yürütülemeyeceğini bildirdi; buna rağmen Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) kapsamındaki Güvenceler Anlaşması’nı askıya almadığını vurguladı.

İran, 3 Kasım tarihli mektubunda ABD Başkanı’nın ülkeye ve özellikle nükleer tesislerine yönelik yeni saldırı tehditlerinin, denetimlerin güvenli ve etkin biçimde yürütülmesi için gerekli hukuki, teknik, operasyonel ve güvenlik koşullarını ciddi biçimde zedelediğini belirtti. Tahran, mevcut koşullarda denetimlerin olağan şekilde uygulanmasının fiilen mümkün olmadığını kaydetti.

Grossi, 4 Kasım’da verdiği yanıtta barışçıl amaçlı nükleer tesislere yönelik saldırıların ya da saldırı tehditlerinin BM Şartı’na, uluslararası hukuka ve UAEA’nın temel ilkelerine aykırı olduğunu söyledi. Nükleer tesislerin koşullar ne olursa olsun saldırıya uğramaması gerektiğini belirten Grossi, böyle saldırıların nükleer güvenliğe ve bölgesel ve uluslararası barışa ciddi sonuçları olacağı uyarısında bulundu.

İran: Güvenceler Anlaşması’nı askıya almadık

Grossi, NPT kapsamındaki Güvenceler Anlaşması’nın yürürlükte olduğunu ve taraflardan hiçbirinin anlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağını ifade etti. Ajansın denetim faaliyetlerinin, raporların sunulması ve denetim kapsamındaki tesislere erişim sağlanması üzerine kurulu olduğunu belirten Grossi, gerekli raporlar ile erişim olmadan İran’ın nükleer programına ilişkin güvence sonucu açıklayamayacaklarını kaydetti.

İran, 6 Kasım tarihli yanıtında, ilgili hukuki ve fiilî koşullar elverdiğinde Güvenceler Anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerini tam olarak uygulamaya yeniden başlamaya bağlılığını yineledi. Tahran ayrıca nükleer tesislere, maddelere ve çalışanlara ilişkin gizli bilgilerin korunmasının hayati bir ulusal güvenlik meselesi olduğunu, bu bilgilerin izinsiz açıklanmasının ciddi ve telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabileceğini bildirdi.

Grossi, 10 Kasım’da İran’ın anlaşmayı askıya almadığına ilişkin açıklamasını “önemli ve teşvik edici” bulduğunu söyledi. Bu tutumun, denetim anlaşmasının tam ve etkin biçimde uygulanmasına yönelik somut teknik görüşmeleri kolaylaştırmasını umduğunu belirtti. Grossi, İran’dan saldırılardan etkilenmeyen nükleer tesisler ve bu tesislerdeki maddelerin mevcut durumuna ilişkin raporları sunmasını, raporların doğrulanması için denetçilere erişim sağlamasını istedi.

Tahran’dan gizlilik ve güvenlik uyarısı

İran, 10 Kasım tarihli başka bir mektubunda, ABD yönetiminin İran’ın nükleer programı ve bu programla bağlantılı kişiler hakkında bilgi sağlayanlara 20 milyon dolara kadar ödül teklif ettiğini bildirdi. Tahran, Grossi’den UAEA’nın denetim faaliyetlerinde gizlilik, tarafsızlık ve kurumsal bağımsızlık ilkelerini yeniden teyit etmesini; nükleer bilim insanları ve çalışanlarının güvenliğini gözetmesini istedi.

Grossi, 12 Kasım’da Ajansın gizlilik yükümlülüklerine bağlı kalacağını ve denetimler sırasında edindiği tüm gizli bilgileri koruyacağını belirtti. Ajansın Guvernörler Kurulu’na sunacağı raporların nesnel ve gerçeklere dayalı olacağını da vurguladı.

İran, 11 Kasım’da ise mevcut durumun temel nedenleri giderilip denetimlerin olağan biçimde yürütülmesi için gerekli koşullar yeniden sağlanana kadar teknik çalışma ve doğrulama mekanizmalarına ilişkin görüşmelerin sürdürülemeyeceğini bildirdi. Tahran, bu tutumun UAEA’yla işbirliğini ya da gelecekteki temasları reddetmek anlamına gelmediğini özellikle kaydetti.

Grossi, mevcut sorunların ele alınmasıyla Güvenceler Anlaşması’nın uygulanmasına yönelik çalışmaların birbirini dışlayan ya da sırayla yürütülmesi gereken süreçler olmadığını söyledi. İran’la güvenlik kaygılarını da dikkate alan somut teknik görüşmelere gecikmeden başlamaya hazır olduğunu belirten Grossi, daha önce varılan “Kahire Anlaşması”nın ilerleme sağlanabileceğini gösterdiğini ifade etti.