ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları: 1979’dan 2026’ya kronoloji

YDH- El-Cezire’nin hazırladığı dosyaya göre, ABD’nin İran’a yönelik yaptırım süreci, İran İslam Devrimi’nin ardından 1979’da yaşanan rehine kriziyle başladı. İranlı öğrencilerin Tahran’daki ABD Büyükelçiliğini basarak 52 Amerikalı çalışanı 444 gün boyunca rehin tutması ve Washington’dan Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin teslim edilmesini talep etmesi, iki ülke ilişkilerinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

ABD’nin İran’a yönelik yaptırım süreci, İran İslam Devrimi’nin ardından 1979’da yaşanan rehine kriziyle başladı. İranlı öğrencilerin Tahran’daki ABD Büyükelçiliğini basarak 52 Amerikalı çalışanı 444 gün boyunca rehin tutması üzerine Washington’dan Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin teslim edilmesini talep etmeleri, iki ülke ilişkilerinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter ulusal olağanüstü hal ilan ederek ABD’nin yargı yetkisine tabi İran varlıklarının dondurulması talimatını verdi. Washington 1980’de Tahran’la diplomatik ilişkilerini kesti.

Sonraki ABD yönetimleri döneminde yaptırımların hukuki çerçevesi çeşitlendi. Yaptırımların bir bölümü Kongre tarafından çıkarılan yasalar, bir bölümü ise başkanların yayımladığı başkanlık kararnameleriyle uygulamaya konuldu. Yaptırımların önemli bir bölümünü, İran’ın “teröre” destek verdiği ve nükleer ile balistik füze programlarını sürdürdüğü suçlamaları çerçevesinde Hazine Bakanlığı bünyesindeki Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC) uyguladı.

İran ile ilişkiler, 2015’te İran ile “5+1” ülkeleri arasında nükleer anlaşmanın imzalanmasıyla geçici olarak yumuşadı. Washington bu anlaşma kapsamında İran’ın nükleer programıyla bağlantılı yaptırımları kaldırırken, “teröre” destek ve balistik füze programına ilişkin yaptırımları sürdürdü. Ancak ABD 2018’de anlaşmadan çekildi ve anlaşma kapsamında kaldırdığı yaptırımları yeniden uygulamaya koydu.

ABD-İsrail-İran savaşının başlamasının ardından ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, 24 Ağustos 2026’da Başkan Donald Trump’ın talimatıyla Washington’ın İran ve İran’ı destekleyen tarafları hedef alan “Ekonomik Dışlanmışlık” operasyonunu başlattığını açıkladı.

Bessent, yeni yaptırımların İran’ın diğer ülkelerde kullandığını öne sürdüğü beş kritik damarı hedef aldığını söyledi. Bunlar dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık sektörü ve deniz taşımacılığı olarak sıralandı.

ABD’nin İran’a yönelik başlıca yaptırımlarının kronolojisi

Carter dönemi

14 Kasım 1979: ABD Başkanı Jimmy Carter ulusal olağanüstü hal ilan etti ve ABD’nin yargı yetkisi altındaki tüm İran varlıklarının ve bunlara ilişkin mülkiyet haklarının dondurulması talimatını verdi.

19 Ocak 1984: ABD, İran’ı “terörizmi” destekleyen devlet olarak sınıflandırdı. Bunun sonucunda İran’a yönelik yaptırımlar genişletildi; ABD yardımlarına, silah ihracatına, bazı çift kullanımlı ürünlerin ihracatına ve çeşitli mali işlemlere kısıtlamalar getirildi.

1992: ABD Kongresi, 1993 mali yılı Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası kapsamında 1992 İran-Irak Silahların Yayılmasını Önleme Yasasını kabul etti. Yasa, İran’ın kimyasal, biyolojik veya nükleer silahlar ya da gelişmiş konvansiyonel silahlar geliştirmesine veya edinmesine yardımcı olan kişi ve kuruluşlara yaptırım uygulanmasını öngördü.

Clinton dönemi

1995: Başkan Bill Clinton, ABD şirketlerinin İran’ın petrol ve doğalgaz sektörlerine yatırım yapmasını ve İran’la ticaret yapmasını yasaklayan başkanlık kararnameleri yayımladı.

1996: Kongre, İran’ın petrol sektörüne yönelik yatırımları ve İran’ın petrol kaynaklarının geliştirilmesine doğrudan katkı sağlayan projelere belirli miktarların üzerinde yatırım yapan kişi veya şirketleri hedef alan İran-Libya Yaptırımları Yasasını kabul etti.

George W. Bush dönemi

2007: ABD, kitle imha silahlarının yayılmasına ilişkin başkanlık kararnamesi kapsamında İran Devrim Muhafızları ve İran Savunma ve Silahlı Kuvvetler Lojistik Bakanlığına yaptırım uyguladı.

Devrim Muhafızları bünyesindeki Kudüs Gücü de Washington’ın “terör örgütü” olarak tanımladığı Hizbullah ve Hamas gibi gruplara maddi destek sağladığı gerekçesiyle yaptırım listesine alındı. İran’ın Saderat Bankası da “terörizmin finansmanında” rol oynadığı gerekçesiyle yaptırım kapsamına sokuldu.

Obama dönemi

2010: ABD Kongresi, İran’ın enerji sektörüne yatırım yapan veya İran’a rafine petrol ürünleri sağlayan şirketlere yönelik yaptırımları ağırlaştıran Kapsamlı İran Yaptırımları, Hesap Verebilirlik ve Yatırımdan Çekilme Yasasını kabul etti.

9 Haziran 2011: Washington, İran Devrim Muhafızları, Besic güçleri ve İran kolluk kuvvetlerine yönelik yeni yaptırımlar açıkladı. Yaptırımlar varlıkların dondurulmasını ve ABD’li kişi ve kuruluşların hedef alınan taraflarla işlem yapmasının yasaklanmasını içeriyordu.

Aralık 2011: Başkan Barack Obama, 2012 mali yılı Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası’nı imzaladı. Yasanın 1245. maddesi, İran Merkez Bankası veya yaptırım kapsamındaki İran finans kuruluşlarıyla önemli finansal işlemler gerçekleştiren ya da bunları kolaylaştıran yabancı finans kuruluşlarına kısıtlamalar getirdi. Bu kuruluşların ABD finans piyasalarına erişimi engellenebilecekti.

10 Ağustos 2012: ABD, 2012 İran Tehdit Azaltma ve Suriye İnsan Hakları Yasası kapsamında İran’ın enerji ve petrol sektörlerine yönelik yaptırımları genişletti. Petrol yatırımları, rafine petrol ve petrokimya ürünleriyle ilgili işlemler ve Devrim Muhafızları ile bağlantılı kişi ve kuruluşlar hedef alındı.

Ocak 2013: Kongre, Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası kapsamında İran Özgürlüğü ve Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Yasasını kabul etti. Yasa; İran’ın enerji, deniz taşımacılığı ve gemi inşa sektörlerinde faaliyet gösteren, İran limanlarını işleten veya bu kuruluşlara önemli mali, maddi ya da teknik destek sağlayan kişi ve kuruluşlara yönelik yaptırımları genişletti. İran Radyo ve Televizyon Kurumu ile başkanı İzzetullah Zergami de yaptırım kapsamına alındı.

Haziran 2013: ABD, İran riyali ve otomotiv sektörünü hedef alan yeni yaptırımlar uyguladı. Riyal üzerinden önemli miktarda işlem gerçekleştiren veya İran dışında riyal cinsinden hesap bulunduran yabancı finans kuruluşları da yaptırım kapsamına alındı.

Nükleer anlaşma dönemi

14 Temmuz 2015: İran ile “5+1” ülkeleri arasında, Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşma imzalandı.

Anlaşma kapsamında Washington, İran’ın nükleer programıyla bağlantılı yaptırımları kaldırmayı kabul etti. Ancak terörizme destek ve balistik füze programıyla bağlantılı yaptırımlar yürürlükte kaldı.

16 Ocak 2016: Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, İran’ın anlaşmada öngörülen temel nükleer yükümlülükleri yerine getirdiğini doğruladı ve anlaşma uygulamaya girdi. ABD ve Avrupa Birliği, İran’ın nükleer programıyla bağlantılı yaptırımları kaldırdı.

17 Ocak 2016: ABD, anlaşmanın uygulanmaya başlamasından bir gün sonra İran’ın balistik füze programı nedeniyle yeni yaptırımlar açıkladı. ABD Hazine Bakanlığı, İranlı beş kişi ile Birleşik Arap Emirlikleri ve Çin’de faaliyet gösteren bir şirket ağına yönelik mali yaptırımlar uyguladı.

Aralık 2016: ABD Kongresi, İran Yaptırımları Yasası'nın geçerlilik süresini 10 yıl daha uzattı. Dönemin Dışişleri Bakanı John Kerry ise İran’ın nükleer programıyla bağlantılı yaptırımlara ilişkin muafiyetleri yeniden yayımladı.

Trump’ın ilk başkanlık dönemi

28 Şubat 2017: Washington, füze programı ve “terör” olarak tanımladığı faaliyetlerle bağlantılı olduğunu düşündüğü 13 kişi ve 12 İran kuruluşuna yeni yaptırımlar uyguladı. Hedef alınanların ABD yargı yetkisi altındaki varlıkları donduruldu ve ABD’lilerin bunlarla işlem yapması yasaklandı. Hedef alınan bazı kuruluşların Lübnan, Çin ve BAE’de bulunduğu belirtildi.

Temmuz 2017: Trump rejimi Kongre’ye İran’ın 2015 nükleer anlaşmasının şartlarına uyduğunu resmen bildirdi ancak aynı zamanda Tahran’a balistik füze programı ve diğer faaliyetleri nedeniyle yeni yaptırımlar uygulanabileceği uyarısında bulundu.

Temmuz 2017: ABD Temsilciler Meclisi, İran, Rusya ve Kuzey Kore’yi kapsayan Amerika’nın Hasımlarına Yaptırımlar Yoluyla Karşı Koyma Yasasını (CAATSA) kabul etti.

ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesi

5 Kasım 2018: ABD, Başkan Donald Trump’ın 8 Mayıs’ta nükleer anlaşmadan çekilme kararının ardından, KOEP kapsamında kaldırılan yaptırımları yeniden uygulamaya koydu.

ABD Hazine Bakanlığı’na bağlı OFAC ayrıca 700’den fazla kişi, kuruluş, uçak ve gemiyi kapsayan yaptırımlar açıkladı. Bu paket, İran’a yönelik ABD yaptırımlarının en geniş kapsamlılarından biri oldu.

15 Nisan 2019: ABD, İran Devrim Muhafızları ve ona bağlı Kudüs Gücü’nü “terör örgütü” olarak sınıflandırdı.

8 Mayıs 2019: Trump yönetimi, başkanlık kararnamesiyle İran’ın demir, çelik, alüminyum ve bakır sektörlerine yaptırım uyguladı.

20 Eylül 2019: OFAC, İran Merkez Bankası, İran Ulusal Kalkınma Fonu ve Etemad Tejarat Pars şirketini, Devrim Muhafızları, Kudüs Gücü, Hizbullah ve İran Savunma Bakanlığına mali destek sağladıkları suçlamasıyla yaptırım listesine aldı.

10 Ocak 2020: ABD Hazine Bakanlığı, İranlı üst düzey yetkililer ile İran’ın çelik, alüminyum, bakır ve demir sektörlerinde faaliyet gösteren önemli şirketlere yaptırım uyguladı. Trump’ın yayımladığı kararname, İran ekonomisinin diğer sektörlerinde faaliyet gösteren kişi ve kuruluşların da yaptırım listesine alınmasının önünü açtı.

21 Eylül 2020: OFAC, İran Atom Enerjisi Kurumu’nun üç başkan yardımcısı ve kuruma bağlı bazı şirketlere yaptırım uyguladı.

8 Ekim 2020: OFAC, 16 İran bankasına ve yaptırım kapsamındaki başka bir İran bankasının sahip olduğu veya kontrol ettiği bir bankaya yaptırım uyguladı. Ayrıca askeri bağlantılı bir İran bankası da hedef alındı. Bu adım, İran finans sektörünün daha geniş kapsamlı yaptırımlara tabi tutulması anlamına geldi.

26 Ekim 2020: ABD Hazine Bakanlığı, İran Petrol Bakanlığı, Petrol Bakanı, İran Ulusal Petrol Şirketi ve İran Ulusal Tanker Şirketi’ne yaptırım uyguladı.

Biden dönemi

29 Ekim 2021: Biden yönetimi, Devrim Muhafızları’nın insansız hava aracı programına önemli destek sağladığı belirtilen bir şirket ve kişi ağına yaptırım uyguladı. Devrim Muhafızları Hava-Uzay Kuvvetleri İHA biriminin komutanı Said Ağacani de yaptırım listesine alındı.

18 Kasım 2021: ABD, 2020 başkanlık seçimlerine müdahale etmeye çalıştıkları suçlamasıyla altı İranlı ve bir İran kuruluşuna yaptırım uyguladı.

22 Eylül 2022: ABD, İran Ahlak Polisi ve güvenlik teşkilatlarının yedi üst düzey yetkilisine yaptırım uyguladı. Washington, bu kişileri “kadınlara yönelik hak ihlalleri ve şiddetle” suçladı.

6 Ekim 2022: OFAC, İran hükümeti ve güvenlik teşkilatlarının yedi üst düzey yetkilisini, protestolar sırasında internet hizmetlerini kesmek ve “göstericilere yönelik şiddeti” sürdürmekle suçlayarak yaptırım listesine aldı.

6 Ocak 2023: ABD, İran’ın askeri sanayi şirketlerinden Kudüs Havacılık Sanayi Şirketinin altı yöneticisi ve yönetim kurulu üyesine yaptırım uyguladı. Washington, İran’ın bu şirket tarafından üretilen İHA’ları Rusya’nın Ukrayna’daki savaşında kullanılmak üzere gönderdiğini öne sürdü.

18 Ekim 2023: OFAC, İran, Hong Kong, Çin ve Venezuela merkezli 11 kişi, sekiz kuruluş ve bir gemiyi İran’ın balistik füze ve İHA programlarına destek sağladıkları gerekçesiyle yaptırım listesine aldı.

29 Kasım 2023: ABD, İran Savunma ve Silahlı Kuvvetler Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı ve Devrim Muhafızları Kudüs Gücü adına finansal işlemleri kolaylaştırdıkları gerekçesiyle 20’den fazla kişi ve kuruluşa yaptırım uyguladı.

2 Şubat 2024: OFAC, İran’ın balistik füze ve İHA programlarında kullanılan hassas malzeme ve teknolojilerin tedarik edilmesini sağladığı belirtilen bir satın alma ağına yaptırım uyguladı. Ağın Şahid tipi İHA’ların tedarikinde de rol aldığı belirtildi.

18 Nisan 2024: İran’ın 13 Nisan’da İsrail’e düzenlediği “Gerçek Vaat” operasyonuna karşılık ABD, İran’ın İHA üretimini mümkün kıldığı gerekçesiyle 16 kişi ve iki kuruluşa yaptırım uyguladı.

11 Ekim 2024: İran’ın 1 Ekim’de İsrail’e düzenlediği “Gerçek Vaat 2” operasyonuna karşılık ABD Hazine Bakanlığı, İran’ın petrol ve petrokimya sektörlerini 2020 tarihli başkanlık kararnamesi kapsamında yaptırım uygulanabilir sektörler olarak belirledi.

3 Aralık 2024: ABD, İran petrolünün yabancı pazarlara yasadışı şekilde taşınmasında önemli rol oynadığı belirtilen 35 kuruluş ve gemiye yaptırım uyguladı.

Trump’ın ikinci başkanlık dönemi

4 Şubat 2025: Başkan Donald Trump, İran’ın nükleer silaha sahip olmasını engellemek ve İran’ın bölgesel etkisine karşı koymak amacıyla Hazine Bakanlığı ve diğer ABD kurumlarına İran’a yönelik azami ekonomik baskı uygulama talimatı veren bir ulusal güvenlik memorandumu yayımladı.

6 Şubat 2025: OFAC, İran ham petrolünün milyonlarca varilinin Çin’e taşınmasını kolaylaştırdığı belirtilen uluslararası bir ağa yaptırım uyguladı.

24 Şubat 2025: ABD Hazine ve Dışişleri bakanlıkları, İran petrol ürünlerinin satışına ve taşınmasına aracılık ettikleri gerekçesiyle çeşitli ülkelerde 30’dan fazla kişi ve gemiye yaptırım uyguladı. Yaptırımlar BAE ve Hong Kong’daki petrol aracılarını, Hindistan ve Çin’deki tanker işletmecileri ve yöneticilerini, İran Ulusal Petrol Şirketi başkanı ile İran Petrol Terminalleri Şirketi’ni kapsadı.

30 Temmuz 2025: Washington, 2018’den bu yana İran’la bağlantılı en büyük yaptırım paketlerinden biri olarak nitelendirdiği uygulamayla 50’den fazla kişi ve kuruluşun yanı sıra 50’den fazla gemiyi hedef aldı. Yaptırımlar, Ali Şemhani’nin oğlu Muhammed Hüseyin Şemhani’ye bağlı küresel bir deniz taşımacılığı ağını hedefliyordu.

27 Eylül 2025: Birleşmiş Milletler, nükleer anlaşma kapsamında kaldırılan İran yaptırımlarını “snapback” olarak bilinen tetik mekanizmasının devreye sokulmasıyla yeniden uygulamaya koydu. Bu, 2015’te yaptırımların kaldırılmasından bu yana mekanizmanın ilk kez kullanılması oldu.

ABD-İsrail-İran savaşı

21 Nisan 2026: ABD Hazine Bakanlığı, “Ekonomik Öfke” olarak adlandırdığı operasyon kapsamında İran, Türkiye ve BAE’deki 14 kişi, kuruluş ve uçağa yaptırım uyguladı. Washington, söz konusu tarafları İran rejimi adına silah veya silah parçalarının satın alınması ve taşınmasında rol almakla suçladı.

11 Mayıs 2026: OFAC, Devrim Muhafızları’nın İran petrolünü satmasını ve Çin’e sevk etmesini kolaylaştırdıkları gerekçesiyle 12 kişi ve kuruluşa yaptırım uyguladı.

10 Temmuz 2026: OFAC, İranlı iş insanı Ali Ensari’yi, İran’ın yeni lideri Mücteba Hamenei ve yönetimin diğer üst düzey isimleri adına “küresel bir varlık ağı” yönettiği suçlamasıyla yaptırım listesine aldı.

24 Temmuz 2026: ABD, yaptırım altındaki İranlı milyarder Babek Zencani ile bağlantılı dokuz şirket ve dört kişiye ek yaptırımlar uyguladı. Washington, bu kişileri ABD yaptırımlarını aşmakla suçladı. ABD’ye göre Zencani’nin faaliyetleri arasında finansal hizmetler, altın ve değerli taş üretimi, dijital varlık ticareti ile büyük ulaştırma ve altyapı projeleri bulunuyor. Bu faaliyetlerin mülkiyeti gizlemek, gelirleri aklamak ve İran içinde ve dışında gizli para transferi kapasitesini genişletmek amacıyla kullanıldığı öne sürüldü.

29 Temmuz 2026: ABD, İran’ın ticari gemileri Hürmüz Boğazı’ndan geçmeye zorladığı bir “şantaj” planında rol aldıkları gerekçesiyle Basra Körfezi Deniz Sigortası Şirketi ile Güvenli Hürmüz Denizcilik Hizmetleri Kurumu’na yaptırım uyguladı.

30 Temmuz 2026: ABD Hazine Bakanlığı, Çin, Hindistan, Rusya ve İran’daki altı kişi ve kuruluşa yaptırım uyguladı. Hedef alınanlar arasında, ABD yaptırımları altındaki İran havayolu şirketi Mahan Air’in satış acenteleri de bulunuyordu. Washington, Mahan Air’i Kudüs Gücü mensuplarına seyahat hizmetleri sağlamak, askeri eğitimi kolaylaştırmak ve İran’ın İHA sistemleri ile silah satın almasına ve bunları taşımasına destek olmakla suçladı.

7 Ağustos 2026: ABD Hazine Bakanlığı, İran rejiminin milyarlarca doları aklamak ve uluslararası finans sistemine gizli bir erişim sağlamak için kullandığını öne sürdüğü dijital varlık borsalarına yaptırım uyguladı.

24 Ağustos 2026: Washington, İran ve onu desteklediği belirtilen tarafları hedef alan “Ekonomik Dışlanmışlık” operasyonunu başlattı. Hazine Bakanı Scott Bessent, yeni yaptırımların İran’ın başka ülkelerde kullandığını söylediği beş kritik damarı hedef aldığını açıkladı: dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık ve deniz taşımacılığı.